محمد بن حنفیہ
| محمد بن حنفیہ | |
|---|---|
| دوسرے نام | {{{other_names}}} |
| ذاتی معلومات | |
| پیدائش کی جگہ | {{{birth_place}}} |
محمد بن حنفیہ (م ۸۱ قمری) فرزند امام علی (علیہ السلام) از همسرش خولہ بنت جعفر است. او از شخصیتهای برجسته صدر اسلام به شمار میرود. فرقہ کیسانیہ در نتیجۀ اعتقاد به امامت محمد حنفیہ به وجود آمدند. محمد بن حنفیہ از شخصیت های علوی است که ابہامات و اشکالاتی در تاریخ زندگی وی به چشم میخورد۔ از جمله علت شرکت نکردن او در قیام کربلا و عدم همراهی او با امام حسین (علیہ السلام)۔ علما اور رجال شناس شیعہ برای روشن ساختن این ابہام و در مقام دفاع از محمد بن حنفیہ دلایلی را مطرح کردهاند۔ به اعتقاد اینان عدم شرکت ابن حنفیہ از سر نافرمانی و مخالفت با امام (علیہ السلام) نبوده و او در عدم همراهی با امام (علیہ السلام) دلایل موجهی داشته است، از جمله: بیماری در موقع حرکت امام (علیہ السلام) از مدینہ و مکہ۔ مامور بودن محمد بن حنفیہ از جانب امام (علیہ السلام) برای ماندن در مدینہ، مکلف نہ شدن محمد بن حنفیہ از جانب امام حسین (علیہ السلام) به شرکت در قیام و همراهی با آن حضرت۔ گرچہ محمد بن حنفیہ از طرف امام به شرکت در قیام مکلف نہیں ہوئے، ولی عدم شرکت او در قیام امام شاید تخلف محسوب شده و وی به درجہ «فتح» نائل نہیں ہوئے۔
محمد بن حنفیہ کون ہیں
محمد بن حنفیہ پسر حضرت امیر (علیہ السلام) بودند که مادر وی خولہ دختر جعفر ابن قیس حنفیہ میباشد و او به نام قبیله مادر خویش ملقب گشت به (حنفیہ)۔ متولد سال ۲۱ و متوفای سال ۸۱ ہ ق。 گروہی از شیعیان معتقد شدند که پس از امام حسن و امام حسین، امامت به برادر ایشان محمد بن حنفیہ و پس از وی به پسرانش میرسد، این گروہ را کیسانیہ میگویند۔ منسوب به کیسان غلام آزادشدۀ محمد بن حنفیہ[1]。 کیسانیہ درباره درگذشت محمد بن حنفیہ دچار اختلاف شدند؛ بعضی از آنها معتقد به مرگ او شدند و برخی دیگر پنداشتند که او نمرده و در کوہهای رضوی زندہ است[2]。
محمد بن حنفیہ بعلت نپذیرفتن بیعت با عبد اللہ بن زبیر در مکہ تحت فشار قرار داشت و ابن زبیر او و خانوادہاش را محصور کردہ بود و قصد کشتن او را داشت کہ مختار گروہی چوب بدست (خشبیہ) را برای نجات محمد فرستاد و آنها او را نجات دادند。
قدر مسلم این است کہ محمد حنفیہ خود ادعای امامت نداشت۔ کلینی از امام باقر (علیہ السلام) روایت کردہ است کہ محمد درخلوت با امام سجاد (علیہ السلام) صحبت کرد و به حضرت گفت: من از شما بزرگترم و شایستہ رہبری هستم۔ حضرت سجاد (علیہ السلام) پیشنهاد کرد کہ به حجرالاسود سلام دہند۔ حجرالاسود جواب سلام امام را داد ولی پاسخ محمد حنفیہ را نداد[3]۔ در منابع رجالی شیعہ تاکید شدہ است کہ محمد حنفیہ میخواست با این کار برای دیگران ثابت شود کہ امامت از آن امام سجاد (علیہ السلام) است。
پیدائش، نام و نسب
شہرت محمد به ابنحنفیہ به این دلیل است کہ مادرش (خولہ) دختر جعفر بن قیس[4]۔ از قبیلۀ بنو حنیفہ بود۔ به گفتہ برخی محققان، مادرش کنیزی بودہ کہ در حملہ بنی اسد به بنی حنیفہ در زمان خلافت ابو بکر به اسارت در آمد و علی (علیہ السلام) او را خرید و آزاد کرد و سپس با او ازدواج نمود。 از آنجا کہ تاریخ درگذشت محمد حنفیہ درسال ۸۱ق است و در آن هنگام ۶۵ سال داشتہ به دست میآید کہ او در سال ۱۶ق به دنیا آمدہ است[5]。 برخی عنوان کردہاند کہ حضرت رسول (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) پیش از وفات به علی (علیہ السلام) گفت کہ اگر از خولہ پسری برای تو متولد شد، او را ہمنام و ہمکنیہ من نامگذاری کن[6]。
امام علی کے ہمراہ ابن حنفیہ
در جنگ صفین نیز وی پرچمدار سپاه علی (علیہ السلام) بود و شاہد سستی و تردید عراقیان در نبرد با معاویہ و شامیان و ناخرسندی پدرش از آنان بود تا آن جا کہ علی (علیہ السلام) از آنان به تنگ آمدہ، درباره اہل عراق چنین دعا کرد۔ «پروردگارا من از ایشان ملول و ایشان از من ملول شدہاند۔ به جای آنها چیزی بہتر از ایشان به من ارزانی فرمای و به جای من بدتر از من برای آنان قرار دہ[7]۔»
یزید کی حکومت کے دوران ابن حنفیہ
کربلا میں امام حسین (علیہ السلام) کی شہادت کے وقت، محمد حنفیہ مکہ میں تھے[8].
یزید کی موت (ربیع الاخر 64 ہجری کا آغاز) کے بعد، [9] ابن زبیر نے مکہ میں لوگوں سے اپنی بیعت لی اور خود مختاری کا اعلان کیا۔ اس نے زبردستی محمد حنفیہ سے بھی بیعت لینا چاہا جو مکہ میں موجود تھے، چونکہ انہوں نے انکار کر دیا۔ اس نے انہیں اور ان کے خاندان کے افراد کو جو ان کے ساتھ تھے، نیز کوفہ کے 17 سربراہان کو جو اس کی بیعت سے انکار کر کے حرم پناہ گزین ہوئے تھے، زمزم میں قید کر دیا اور قسم کھائی کہ اگر بیعت نہ کریں گے تو انہیں جلا دے گا[10].
محمد حنفیہ نے کوفہ کے تین افراد کو ایک خط کے ساتھ مختار کے پاس بھیجا، مختار نے ان کی مدد کے لیے بہت سے لوگ بھیجے۔ انہوں نے محمد اور ان کے ساتھیوں کو آزاد کر دیا اور ابن زبیر پر حملہ کرنا چاہا، لیکن محمد بن حنفیہ نے جو حرم خدا میں جنگ کو جائز نہیں سمجھتے تھے، روک دیا۔ اس کے بعد محمد حنفیہ چار ہزار افراد کے ساتھ وادی علی (علیہ السلام) چلے گئے[11].
ابن حنفیہ اور کیسانیہ فرقہ
جیسا کہ کہا گیا، شہادت امام حسین (علیہ السلام) کے بعد بعض شیعیان نے محمد حنفیہ کی امامت کا اعتقاد اپنا لیا اور کیسانیہ کے نام سے مشہور ہوئے۔ یہ مذہب شیعیان علی بن ابی طالب (امیر المؤمنین (علیہ السلام)) اور اہل بیت (علیہم السلام) کے پیروکاروں میں پہلی شاخ تھی。
کیسانیہ کا اعتقاد تھا کہ محمد حنفیہ شیعیان کے چوتھے امام اور وہی مہدی موعود ہیں جو رضوی پہاڑوں (یمن میں ایک پہاڑی سلسلہ) میں پوشیدہ ہیں اور ایک دن ظہور فرمائیں گے[12]۔ اگرچہ کچھ عرصے تک ان منحرف مذاہب کے پیروکار عالم اسلام میں موجود رہے لیکن خوش قسمتی سے اب یہ مذہب ختم ہو چکا ہے اور اس کا کوئی اثر نہیں ہے。
وفات
محمد بن حنفیہ نے محرم الحرام 81 ہجری قمری میں 65 سال کی عمر میں عبدالملک بن مروان کی خلافت میں وفات پائی۔ ان کی وفات کے بعد ان کے بیٹے ابو ہاشم اور ایک روایت کے مطابق مدینہ کے والی ابان بن عثمان نے ان کی نماز جنازہ پڑھائی۔ بلاذری نے واقدی کے حوالے سے محمد حنفیہ کی وفات کا سال 82 ہجری ذکر کیا ہے[13].
ان کے مقام وفات کے بارے میں بھی اختلاف ہے۔ بعض ایلہ، بعض طائف اور گروہی مدینہ کو ان کے مقام وفات کا مقام جانتے ہیں۔ لیکن ظاہراً سب اس بات پر متفق ہیں کہ ان کا مدفن قبرستان بقیع [14]، واقع در مدینہ منورہ ہے。 محمد حنفیہ کی 24 اولاد تھی جن میں 14 بیٹے اور 10 بیٹیاں تھیں۔ ان کی نسل ان کے دو بیٹوں علی اور جعفر سے چلی [15].
مزید دیکھیے
حوالہ جات
- ↑ تاریخ ابن خلدون / ترجمہ محمد پروین گنابادی/ ج۱ ص۳۷۹
- ↑ مروج الذهب / ترجمہ ابوالقاسم پایندہ/ ج۲ ص۸۲
- ↑ کلینی در کتاب اصول کافی ج ۱ ص۳۴۸
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۰۰
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبریٰ، دار الکتب العلمیہ، ج۵، ص۸۷
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۰۰-۲۰۱
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبریٰ، ج۵، ص۶۸-۶۹، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ط الاولیٰ، ۱۴۱۰/۱۹۹۰
- ↑ بلعمی، محمد بن محمد، تاریخ نامہ طبری، ج 4، ص 709، تحقیق محمد روشن، تہران، ج 1 و 2، سروش، دوسری اشاعت، 1999ء، ج 3، 4، 5 البرز، تیسری اشاعت، 1994ء
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج 5، ص 449، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دار التراث، دوسری اشاعت، 1387ھ/1967ء
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج 6، ص 76، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دار التراث، دوسری اشاعت، 1387ھ/1967ء
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج 6، ص 77-78، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دار التراث، دوسری اشاعت، 1387ھ/1967ء
- ↑ شیعہ در اسلام، ص 33
- ↑ تہذیب الکمال، ج 10، ص 285
- ↑ اعیان الشیعہ، ج 14، ص 270
- ↑ منتہی الآمال، ج 1، ص 186