<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="ur">
	<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81</id>
	<title>ولايت فقیہ - تاریخچہ ترمیم</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;action=history"/>
	<updated>2026-09-08T01:35:27Z</updated>
	<subtitle>ویکی پر اِس صفحہ کا تاریخچۂ نظرثانی</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29565&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 19:07، 28 اگست 2026ء Halimi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29565&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T19:07:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;a href=&quot;https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;amp;diff=29565&amp;amp;oldid=29564&quot;&gt;تبدیلیاں دکھائیں&lt;/a&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29564&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 18:59، 28 اگست 2026ء Halimi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29564&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T18:59:55Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 22:29، 28 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l1&quot;&gt;سطر 1:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 1:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;فائل&lt;/ins&gt;: ولایت فقیه.jpg|&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;تصغیر&lt;/ins&gt;|&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;بائیں&lt;/ins&gt;|]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;پرونده&lt;/del&gt;:ولایت فقیه.jpg|&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;بی‌قاب|چپ&lt;/del&gt;|&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;بندانگشتی&lt;/del&gt;|]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;ولايت فقیہ&#039;&#039;&#039;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے متعلق ہے، اور اس کی جڑ [[امامت]] کے اصول میں پیوست ہے۔ غیبتِ [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;محمد &lt;/ins&gt;بن &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حسن المهدی&lt;/ins&gt;|حضرت حجت (علیہ السلام)]] کے زمانے میں ولایت فقیہ کا انکار، خواہ وہ اجتہاد کی بنا پر ہو یا تقلیـد کی، [[اسلام|دین اسلام]] سے ارتداد اور خروج کا موجب نہیں بنتا، اور اگر کوئی شخص اپنی رائے میں دلیل و برہان کی بنا پر اس کے وجوبِ اعتقاد سے انکار کر بیٹھے تو وہ معذور ہے، لیکن اس کے لیے [[مسلمان|مسلمانوں]] کے درمیان اختلاف اور تفرقہ پھیلانا جائز نہیں ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;ولايت فقیہ&#039;&#039;&#039;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے متعلق ہے، اور اس کی جڑ [[امامت]] کے اصول میں پیوست ہے۔ غیبتِ [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حجت &lt;/del&gt;بن &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;الحسن (مہدی)&lt;/del&gt;|حضرت حجت (علیہ السلام)]] کے زمانے میں ولایت فقیہ کا انکار، خواہ وہ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;اجتہاد&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;کی بنا پر ہو یا &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;تقلیـد&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;کی، [[اسلام|دین اسلام]] سے ارتداد اور خروج کا موجب نہیں بنتا، اور اگر کوئی شخص اپنی رائے میں دلیل و برہان کی بنا پر اس کے وجوبِ اعتقاد سے انکار کر بیٹھے تو وہ معذور ہے، لیکن اس کے لیے [[مسلمان|مسلمانوں]] کے درمیان اختلاف اور تفرقہ پھیلانا جائز نہیں ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l10&quot;&gt;سطر 10:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 9:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* &#039;&#039;&#039;پهلی دلیل&#039;&#039;&#039;: چونکہ حکومت کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌ خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;عقل&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;* &#039;&#039;&#039;پهلی دلیل&#039;&#039;&#039;: چونکہ حکومت کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌ خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو عقل کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;دوسری دلیل&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;:  اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;*&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;دوسری دلیل&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;:  اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l52&quot;&gt;سطر 52:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 51:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ موافقین ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ موافقین ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;نظریۂ ولایتِ فقیہ کے حامی اسے ثابت کرنے کے لیے متعدد عقلی اور نقلی دلائل پیش کرتے ہیں۔ مَقبولہ عُمر بن حَنظَلہ اور امام زمان (عج) کا توقیع، نقلی دلائل میں سے ہیں۔ مقبولہ عمر بن حنظلہ کے مطابق، جو امام صادق (علیہ السلام) کی حدیث ہے، اس شخص کو حَکَم منتخب کیا جانا چاہیے جو اہل بیت (علیہم السلام) کی حدیث روایت کرتا ہے اور دینی احکام جانتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ امام خمینی اس روایت سے استناد کرتے ہوئے، معاشرے میں حکم کے نفاذ کو اقتدار اور حکومت کا محتاج سمجھتے ہیں۔ ان کے مطابق، حکومت فقیہ کے ہاتھ میں ہونی چاہیے تاکہ وہ قضاوت کر سکے اور حکم کو نافذ کر سکے&amp;lt;ref&amp;gt;امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۶۳۸-۶۴۲۔&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;نظریۂ ولایتِ فقیہ کے حامی اسے ثابت کرنے کے لیے متعدد عقلی اور نقلی دلائل پیش کرتے ہیں۔ مَقبولہ عُمر بن حَنظَلہ اور امام زمان (عج) کا توقیع، نقلی دلائل میں سے ہیں۔ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;/ins&gt;مقبولہ عمر بن حنظلہ کے مطابق،&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039; &lt;/ins&gt;جو امام صادق (علیہ السلام) کی حدیث ہے، اس شخص کو حَکَم منتخب کیا جانا چاہیے جو اہل بیت (علیہم السلام) کی حدیث روایت کرتا ہے اور دینی احکام جانتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ امام خمینی اس روایت سے استناد کرتے ہوئے، معاشرے میں حکم کے نفاذ کو اقتدار اور حکومت کا محتاج سمجھتے ہیں۔ ان کے مطابق، حکومت فقیہ کے ہاتھ میں ہونی چاہیے تاکہ وہ قضاوت کر سکے اور حکم کو نافذ کر سکے&amp;lt;ref&amp;gt;امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۶۳۸-۶۴۲۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;امام زمان (عج) کے توقیع میں، الحوادثُ الواقِعَة (پیش آنے والے واقعات) کا ذکر ہے اور بیان ہوا ہے کہ پیش آمدہ حالات میں اہلِ بیت کی حدیث کے راویوں کی طرف رجوع کیا جائے&amp;lt;ref&amp;gt;شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۴۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ امام خمینی اس توقیع سے استدلال کرتے ہوئے یہ نتیجہ اخذ کرتے ہیں کہ اسلامی معاشرے کے تمام امور فقہا کے سپرد کیے جائیں&amp;lt;ref&amp;gt;امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۷۸-۸۲۔&lt;/del&gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;عقلی دلائل میں سے ایک یہ بھی ہے کہ انسان کی معاشرتی زندگی اور اس کی فردی اور روحانی تکمیل، اس کے علاوہ کہ اسے ایک الٰہی اور خطا و نقص سے پاک قانون کی ضرورت ہے، ایک عالم اور عادل حاکم کی بھی محتاج ہے۔ ان دو ارکان کے بغیر، معاشرتی زندگی افراتفری، فساد اور بربادی کا شکار ہو جاتی ہے۔ یہ ہدف انبیا اور ائمہ (علیہم السلام) کے زمانے میں خود ان کے ذریعے حاصل ہوتا ہے اور غیبت کے دور میں ولیِّ فقیہ کے ذریعے تحقق پاتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۱۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;امام زمان (عج) کے توقیع میں، الحوادثُ الواقِعَة&#039;&#039;&#039; (پیش آنے والے واقعات) کا ذکر ہے اور بیان ہوا ہے کہ پیش آمدہ حالات میں اہلِ بیت کی حدیث کے راویوں کی طرف رجوع کیا جائے&amp;lt;ref&amp;gt;شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۴۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ امام خمینی اس توقیع سے استدلال کرتے ہوئے یہ نتیجہ اخذ کرتے ہیں کہ اسلامی معاشرے کے تمام امور فقہا کے سپرد کیے جائیں&amp;lt;ref&amp;gt;امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۷۴ش، ص۷۸-۸۲۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;عقلی دلائل میں سے ایک یہ بھی ہے&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039; &lt;/ins&gt;کہ انسان کی معاشرتی زندگی اور اس کی فردی اور روحانی تکمیل، اس کے علاوہ کہ اسے ایک الٰہی اور خطا و نقص سے پاک قانون کی ضرورت ہے، ایک عالم اور عادل حاکم کی بھی محتاج ہے۔ ان دو ارکان کے بغیر، معاشرتی زندگی افراتفری، فساد اور بربادی کا شکار ہو جاتی ہے۔ یہ ہدف انبیا اور ائمہ (علیہم السلام) کے زمانے میں خود ان کے ذریعے حاصل ہوتا ہے اور غیبت کے دور میں ولیِّ فقیہ کے ذریعے تحقق پاتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;جوادی آملی، ولایت فقیه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۱۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ضرورتِ ولایتِ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ضرورتِ ولایتِ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29563:rev-29564:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29563&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 18:03، 28 اگست 2026ء Halimi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29563&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T18:03:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;a href=&quot;https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;amp;diff=29563&amp;amp;oldid=29562&quot;&gt;تبدیلیاں دکھائیں&lt;/a&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29562&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 15:27، 28 اگست 2026ء Halimi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29562&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T15:27:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;a href=&quot;https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;amp;diff=29562&amp;amp;oldid=29561&quot;&gt;تبدیلیاں دکھائیں&lt;/a&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29561&amp;oldid=prev</id>
		<title>Halimi: /* نظریۂ ولایت فقیہ */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29561&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T14:25:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;نظریۂ ولایت فقیہ&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 17:55، 28 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l4&quot;&gt;سطر 4:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 4:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ولایت فقیہ [[شیعہ]] فقہ کا ایک نظریہ ہے جس کے مطابق [[محمد بن حسن المهدی|امام زمان (علیہ السلام)]] کی غیبت کے دور میں حکومت جامع‌الشرائط فقیہ کے سپرد ہے۔ اس نظریے کی تاریخی جڑ کو [[محمد &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;بن عبد‌اللہ (خاتم الانبیا)&lt;/del&gt;|رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم)]] کے زمانے تک پہنچایا جاتا ہے۔ فقہا جیسے [[شیخ مفید]] اور محقق کرکی نے فقہا کے حکومتی اختیارات پر گفتگو کی ہے، لیکن ملا احمد نراقی کو پہلا فقیہ شمار کیا جاتا ہے جس نے فقیہ کے تمام اختیارات اور فرائض کو ولایت فقیہ کے عنوان کے تحت جمع کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ولایت فقیہ [[شیعہ]] فقہ کا ایک نظریہ ہے جس کے مطابق [[محمد بن حسن المهدی|امام زمان (علیہ السلام)]] کی غیبت کے دور میں حکومت جامع‌الشرائط فقیہ کے سپرد ہے۔ اس نظریے کی تاریخی جڑ کو[[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حضرت &lt;/ins&gt;محمد &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم&lt;/ins&gt;|رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم)]] کے زمانے تک پہنچایا جاتا ہے۔ فقہا جیسے [[شیخ مفید]] اور محقق کرکی نے فقہا کے حکومتی اختیارات پر گفتگو کی ہے، لیکن ملا احمد نراقی کو پہلا فقیہ شمار کیا جاتا ہے جس نے فقیہ کے تمام اختیارات اور فرائض کو ولایت فقیہ کے عنوان کے تحت جمع کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== انتخابِ ولیِّ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== انتخابِ ولیِّ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29560:rev-29561:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29560&amp;oldid=prev</id>
		<title>Halimi: /* نظریۂ ولایت فقیہ */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29560&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T14:25:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;نظریۂ ولایت فقیہ&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 17:55، 28 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l4&quot;&gt;سطر 4:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 4:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ولایت فقیہ [[شیعہ]] فقہ کا ایک نظریہ ہے جس کے مطابق [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حجت &lt;/del&gt;بن &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;الحسن (مہدی)&lt;/del&gt;|امام زمان (علیہ السلام)]] کی غیبت کے دور میں حکومت جامع‌الشرائط فقیہ کے سپرد ہے۔ اس نظریے کی تاریخی جڑ کو [[محمد بن عبد‌اللہ (خاتم الانبیا)|رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم)]] کے زمانے تک پہنچایا جاتا ہے۔ فقہا جیسے [[شیخ مفید]] اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;محقق کرکی&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;نے فقہا کے حکومتی اختیارات پر گفتگو کی ہے، لیکن &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;ملا احمد نراقی&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;کو پہلا فقیہ شمار کیا جاتا ہے جس نے فقیہ کے تمام اختیارات اور فرائض کو ولایت فقیہ کے عنوان کے تحت جمع کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ولایت فقیہ [[شیعہ]] فقہ کا ایک نظریہ ہے جس کے مطابق [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;محمد &lt;/ins&gt;بن &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حسن المهدی&lt;/ins&gt;|امام زمان (علیہ السلام)]] کی غیبت کے دور میں حکومت جامع‌الشرائط فقیہ کے سپرد ہے۔ اس نظریے کی تاریخی جڑ کو [[محمد بن عبد‌اللہ (خاتم الانبیا)|رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم)]] کے زمانے تک پہنچایا جاتا ہے۔ فقہا جیسے [[شیخ مفید]] اور محقق کرکی نے فقہا کے حکومتی اختیارات پر گفتگو کی ہے، لیکن ملا احمد نراقی کو پہلا فقیہ شمار کیا جاتا ہے جس نے فقیہ کے تمام اختیارات اور فرائض کو ولایت فقیہ کے عنوان کے تحت جمع کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== انتخابِ ولیِّ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== انتخابِ ولیِّ فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29559:rev-29560:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29559&amp;oldid=prev</id>
		<title>Halimi: /* دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29559&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T14:23:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 17:53، 28 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l12&quot;&gt;سطر 12:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 12:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;چونکہ [[حکومت]] کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو [[عقل]] کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;چونکہ [[حکومت]] کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو [[عقل]] کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;بیعت، جو لوگوں اور فقیہ حاکم کے درمیان ایک معاملہ کی حیثیت رکھتی ہے اور جس کے ذریعے لوگ اپنے مال و جان کی باگ‌دوڑ رہبر کے سپرد کرتے ہیں اور اس سے توقع رکھتے ہیں کہ وہ ان کی دنیوی و اخروی امنیت، مصلحت اور مفادات کا محافظ ہو، ایسا امر ہے جس کی بنا پر ولایت کا انشاء ہوتا ہے اور یہ فقیہ حاکم کے تصرفات کو مشروعیت بخشنے کا واحد راستہ ہے۔ چنانچہ کہا جاتا ہے: «فالذی ینسبق الی الذهن فی ماهیه البیعه أنها کانت وسیلة لانشاء التولیة ... و بالانشاء کانت تثبت الولایة کما فی البیع»؛ بیعت کی ماہیت سے جو چیز ذہن میں سبقت کرتی ہے وہ یہ ہے کہ بیعت ولایت کے ایجاد کرنے کا ایک ذریعہ تھی... اور جس طرح بیع (خرید و فروخت) میں ہوتا ہے، اسی طرح انشاء اور ایجاد (بیعت کے ذریعے) سے ولایت تحقق پاتی ہے؛ لہٰذا صراحتاً یہ نتیجہ اخذ کیا جاتا ہے: بیعت ولایت کو وجود میں لانے والے امور میں سے ایک ہے، اور ہاتھ سے بیعت کرنا بیعت کے متقن ترین طریقوں میں شمار ہوتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۵۱۱-۵۲۷۔&amp;lt;/ref&amp;gt;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے متعلق ہے، اور اس کی جڑ [[امامت]] کے اصول میں پیوست ہے۔ غیبتِ [[حجت بن الحسن (مہدی)|حضرت حجت (علیہ السلام)]] کے زمانے میں ولایت فقیہ کا انکار، خواہ وہ [[اجتہاد]] کی بنا پر ہو یا [[تقلیـد]] کی، [[اسلام|دین اسلام]] سے ارتداد اور خروج کا موجب نہیں بنتا، اور اگر کوئی شخص اپنی رائے میں دلیل و برہان کی بنا پر اس کے وجوبِ اعتقاد سے انکار کر بیٹھے تو وہ معذور ہے، لیکن اس کے لیے [[مسلمان|مسلمانوں]] کے درمیان اختلاف اور تفرقہ پھیلانا جائز نہیں ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;بیعت، جو لوگوں اور فقیہ حاکم کے درمیان ایک معاملہ کی حیثیت رکھتی ہے اور جس کے ذریعے لوگ اپنے مال و جان کی باگ‌دوڑ رہبر کے سپرد کرتے ہیں اور اس سے توقع رکھتے ہیں کہ وہ ان کی دنیوی و اخروی امنیت، مصلحت اور مفادات کا محافظ ہو، ایسا امر ہے جس کی بنا پر ولایت کا انشاء ہوتا ہے اور یہ فقیہ حاکم کے تصرفات کو مشروعیت بخشنے کا واحد راستہ ہے۔ چنانچہ کہا جاتا ہے: «فالذی ینسبق الی الذهن فی ماهیه البیعه أنها کانت وسیلة لانشاء التولیة ... و بالانشاء کانت تثبت الولایة کما فی البیع»؛ بیعت کی ماہیت سے جو چیز ذہن میں سبقت کرتی ہے وہ یہ ہے کہ بیعت ولایت کے ایجاد کرنے کا ایک ذریعہ تھی... اور جس طرح بیع (خرید و فروخت) میں ہوتا ہے، اسی طرح انشاء اور ایجاد (بیعت کے ذریعے) سے ولایت تحقق پاتی ہے؛ لہٰذا صراحتاً یہ نتیجہ اخذ کیا جاتا ہے: بیعت ولایت کو وجود میں لانے والے امور میں سے ایک ہے، اور ہاتھ سے بیعت کرنا بیعت کے متقن ترین طریقوں میں شمار ہوتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۵۱۱-۵۲۷۔&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے متعلق ہے، اور اس کی جڑ [[امامت]] کے اصول میں پیوست ہے۔ غیبتِ [[حجت بن الحسن (مہدی)|حضرت حجت (علیہ السلام)]] کے زمانے میں ولایت فقیہ کا انکار، خواہ وہ [[اجتہاد]] کی بنا پر ہو یا [[تقلیـد]] کی، [[اسلام|دین اسلام]] سے ارتداد اور خروج کا موجب نہیں بنتا، اور اگر کوئی شخص اپنی رائے میں دلیل و برہان کی بنا پر اس کے وجوبِ اعتقاد سے انکار کر بیٹھے تو وہ معذور ہے، لیکن اس کے لیے [[مسلمان|مسلمانوں]] کے درمیان اختلاف اور تفرقہ پھیلانا جائز نہیں ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== نظریۂ ولایت فقیہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29558:rev-29559:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29558&amp;oldid=prev</id>
		<title>Halimi: /* دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29558&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T14:21:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 17:51، 28 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l23&quot;&gt;سطر 23:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 23:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== دلائلِ نظریۂ انتخابِ ولیِّ فقیہ ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;چونکہ [[حکومت]] کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو [[عقل]] کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* &lt;/ins&gt;چونکہ [[حکومت]] کے بغیر معاشرے کا حال افراتفری کی طرف جاتا ہے اور معاشرتی اہداف کا حصول صرف حکومت کے قیام کے ذریعے ممکن ہے، اور چونکہ حکومت یا تو عوام کی رضایت اور حمایت سے استوار ہوتی ہے اور عوام غیر دینی (ظلم‌خیز) حکومت کو برداشت کر لیں گے، تو [[عقل]] کے حکم کے مطابق اس فساد سے بچنے کا واحد راستہ عام عوام کی طرف سے حاکم کا انتخاب ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* &lt;/ins&gt;اس وجہ سے کہ ولایت فقیہ سے متعلق احادیث کے مطابق تمام فقہا کو عام طور پر ولایت پر مامور کیا گیا ہے اور یہ ممکن نہیں کہ ان سب کو بطورِ مستقل اور بالفعل ولایت حاصل ہو؛ کیونکہ اگر یہ طے ہو جائے کہ ہر ایک، معاشرتی امور کو مدِنظر رکھے بغیر، اپنی ولایت کو خود مختارانہ طور پر استعمال کرے تو معاشرہ افراتفری کا شکار ہو جائے گا اور نظام کی بکھرنے کے اسباب پیدا ہو جائیں گے؛ لہٰذا اس مشکل اور معضل سے نجات کا کوئی راستہ نہیں مگر یہ کہ لوگ اپنی رائے اور انتخاب کے ذریعے فقہا میں سے کسی ایک کو منتخب کریں اور اسے حاکم کے طور پر مقرر کریں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۰۹۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;بیعت، جو لوگوں اور فقیہ حاکم کے درمیان ایک معاملہ کی حیثیت رکھتی ہے اور جس کے ذریعے لوگ اپنے مال و جان کی باگ‌دوڑ رہبر کے سپرد کرتے ہیں اور اس سے توقع رکھتے ہیں کہ وہ ان کی دنیوی و اخروی امنیت، مصلحت اور مفادات کا محافظ ہو، ایسا امر ہے جس کی بنا پر ولایت کا انشاء ہوتا ہے اور یہ فقیہ حاکم کے تصرفات کو مشروعیت بخشنے کا واحد راستہ ہے۔ چنانچہ کہا جاتا ہے: «فالذی ینسبق الی الذهن فی ماهیه البیعه أنها کانت وسیلة لانشاء التولیة ... و بالانشاء کانت تثبت الولایة کما فی البیع»؛ بیعت کی ماہیت سے جو چیز ذہن میں سبقت کرتی ہے وہ یہ ہے کہ بیعت ولایت کے ایجاد کرنے کا ایک ذریعہ تھی... اور جس طرح بیع (خرید و فروخت) میں ہوتا ہے، اسی طرح انشاء اور ایجاد (بیعت کے ذریعے) سے ولایت تحقق پاتی ہے؛ لہٰذا صراحتاً یہ نتیجہ اخذ کیا جاتا ہے: بیعت ولایت کو وجود میں لانے والے امور میں سے ایک ہے، اور ہاتھ سے بیعت کرنا بیعت کے متقن ترین طریقوں میں شمار ہوتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۵۱۱-۵۲۷۔&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[مسلمانان]]، طبق نص صریح [[آیات]] و [[روایات]] &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;واردہ در &lt;/del&gt;اس &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;باب، &lt;/del&gt;باید در تمام امور، از جمله امر حکومت و حاکمیت ولیِّ فقیہ، &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;با یکدیگر &lt;/del&gt;شور و مشورت کریں اور ان میں سے ایک کو جو باقیوں سے اصلح ہو، گزینش اور انتخاب کریں&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۱۶۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* بیعت، جو لوگوں اور فقیہ حاکم کے درمیان ایک معاملہ کی حیثیت رکھتی ہے اور جس کے ذریعے لوگ اپنے مال و جان کی باگ‌دوڑ رہبر کے سپرد کرتے ہیں اور اس سے توقع رکھتے ہیں کہ وہ ان کی دنیوی و اخروی امنیت، مصلحت اور مفادات کا محافظ ہو، ایسا امر ہے جس کی بنا پر ولایت کا انشاء ہوتا ہے اور یہ فقیہ حاکم کے تصرفات کو مشروعیت بخشنے کا واحد راستہ ہے۔ چنانچہ کہا جاتا ہے: «فالذی ینسبق الی الذهن فی ماهیه البیعه أنها کانت وسیلة لانشاء التولیة ... و بالانشاء کانت تثبت الولایة کما فی البیع»؛ بیعت کی ماہیت سے جو چیز ذہن میں سبقت کرتی ہے وہ یہ ہے کہ بیعت ولایت کے ایجاد کرنے کا ایک ذریعہ تھی... اور جس طرح بیع (خرید و فروخت) میں ہوتا ہے، اسی طرح انشاء اور ایجاد (بیعت کے ذریعے) سے ولایت تحقق پاتی ہے؛ لہٰذا صراحتاً یہ نتیجہ اخذ کیا جاتا ہے: بیعت ولایت کو وجود میں لانے والے امور میں سے ایک ہے، اور ہاتھ سے بیعت کرنا بیعت کے متقن ترین طریقوں میں شمار ہوتا ہے&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۵۱۱-۵۲۷۔&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کیونکہ خدائے متعال کی طرف سے کسی کو حق حاکمیت عطا نہیں کیا گیا ہے؛ اس بنا پر خود لوگوں کو ہی اس امر کے لیے فیصلہ کرنا چاہیے؛ کیونکہ وہ اپنے جان و مال پر «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم» کے حکم کے مطابق مسلط ہیں؛ لہٰذا وہ حاکمیت کو جو ان کا حق ہے، کسی شخص (فقیہ) کے سپرد کر سکتے ہیں یا اسے اپنا وکیل بنا سکتے ہیں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: کتاب نقد، شمارہ ۷، ص۵۱۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کیونکہ [[خدا|خدائے متعال]] کی طرف سے غیبتِ معصوم (علیہ السلام) کے زمانے میں حکومت کے بارے میں کوئی حکم نازل نہیں ہوا اور کوئی امر و نہی نہیں پہنچی ہے اور امر حکومت مسکوت چھوڑ دیا گیا ہے، نتیجتاً یہ امر لوگوں کے سپرد کر دیا گیا ہے اور انہیں چاہیے کہ کسی شخص یا اشخاص کی حاکمیت کے بارے میں اپنی رائے دیں؛ یعنی لوگوں کی رائے، نظام کی مشروعیت میں تعیین‌کنندہ کردار رکھتی ہے۔ اسلام نے انسان کی قوتِ انتخاب اور آزادی کو بہت اہمیت اور قدر دی ہے۔ خدائے متعال نے کبھی نہیں چاہا کہ کوئی زور اور جبر سے لوگوں پر کوئی امر مسلط کرے، جیسا کہ [[قرآن|قرآن کریم]] نے آیۂ مبارکہ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;{{&lt;/del&gt;متن قرآن|لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ|سورہ = بقرہ|آیت = 256&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;}} &lt;/del&gt;کے ذریعے اس نکتے کو بیان فرمایا ہے۔ اس بنا پر حکومت اور ولایت لوگوں کی رائے اور رضایت کے مطابق ہونی چاہیے اور اس کا تقاضا یہ ہے کہ ولیِّ فقیہ کا انتخاب لوگوں کے گزینش اور انتخاب کے ذریعے ہو&amp;lt;ref&amp;gt;نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی اسلام، ص ۲۶۶۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* &lt;/ins&gt;[[مسلمانان]]، طبق نص صریح [[آیات]] و [[روایات]] &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;جو &lt;/ins&gt;اس &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;باب مين وارد هوئي هين، &lt;/ins&gt;باید در تمام امور، از جمله امر حکومت و حاکمیت ولیِّ فقیہ، &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ايك دوسرے سے &lt;/ins&gt;شور و مشورت کریں اور ان میں سے ایک کو جو باقیوں سے اصلح ہو، گزینش اور انتخاب کریں&amp;lt;ref&amp;gt;دراسات فی ولایة الفقیہ، حسینعلی منتظری، ج۱، ص۱۶۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* &lt;/ins&gt;کیونکہ خدائے متعال کی طرف سے کسی کو حق حاکمیت عطا نہیں کیا گیا ہے؛ اس بنا پر خود لوگوں کو ہی اس امر کے لیے فیصلہ کرنا چاہیے؛ کیونکہ وہ اپنے جان و مال پر «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم» کے حکم کے مطابق مسلط ہیں؛ لہٰذا وہ حاکمیت کو جو ان کا حق ہے، کسی شخص (فقیہ) کے سپرد کر سکتے ہیں یا اسے اپنا وکیل بنا سکتے ہیں&amp;lt;ref&amp;gt;ملاحظہ ہو: کتاب نقد، شمارہ ۷، ص۵۱۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* &lt;/ins&gt;کیونکہ [[خدا|خدائے متعال]] کی طرف سے غیبتِ معصوم (علیہ السلام) کے زمانے میں حکومت کے بارے میں کوئی حکم نازل نہیں ہوا اور کوئی امر و نہی نہیں پہنچی ہے اور امر حکومت مسکوت چھوڑ دیا گیا ہے، نتیجتاً یہ امر لوگوں کے سپرد کر دیا گیا ہے اور انہیں چاہیے کہ کسی شخص یا اشخاص کی حاکمیت کے بارے میں اپنی رائے دیں؛ یعنی لوگوں کی رائے، نظام کی مشروعیت میں تعیین‌کنندہ کردار رکھتی ہے۔ اسلام نے انسان کی قوتِ انتخاب اور آزادی کو بہت اہمیت اور قدر دی ہے۔ خدائے متعال نے کبھی نہیں چاہا کہ کوئی زور اور جبر سے لوگوں پر کوئی امر مسلط کرے، جیسا کہ [[قرآن|قرآن کریم]] نے آیۂ مبارکہ متن قرآن|لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ|سورہ = بقرہ|آیت = 256 کے ذریعے اس نکتے کو بیان فرمایا ہے۔ اس بنا پر حکومت اور ولایت لوگوں کی رائے اور رضایت کے مطابق ہونی چاہیے اور اس کا تقاضا یہ ہے کہ ولیِّ فقیہ کا انتخاب لوگوں کے گزینش اور انتخاب کے ذریعے ہو&amp;lt;ref&amp;gt;نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی اسلام، ص ۲۶۶۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== جائزہ اور تنقیدِ نظریۂ انتخاب ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;=== جائزہ اور تنقیدِ نظریۂ انتخاب ===&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29557:rev-29558:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29557&amp;oldid=prev</id>
		<title>Halimi: « بندانگشتی| &#039;&#039;&#039;ولايت فقیہ&#039;&#039;&#039;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے مت...» مواد پر مشتمل نیا صفحہ بنایا</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;diff=29557&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-28T13:03:13Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;« &lt;a href=&quot;/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87.jpg&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;پرونده:ولایت فقیه.jpg (صفحہ موجود نہیں)&quot;&gt;بی‌قاب|چپ|بندانگشتی|&lt;/a&gt; &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ولايت فقیہ&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;یعنی عادل اور دین شناس فقیہ کی حکومت۔ شیعہ اثنا عشری مذہب کے ارکان میں سے ایک رکن ولایت فقیہ ہے، جو ہر عصر و زمان میں اسلامی معاشرے کی رہبری اور امت مسلمہ کے معاشرتی امور کی نگرانی سے مت...» مواد پر مشتمل نیا صفحہ بنایا&lt;/p&gt;
&lt;a href=&quot;https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%DB%81&amp;amp;diff=29557&quot;&gt;تبدیلیاں دکھائیں&lt;/a&gt;</summary>
		<author><name>Halimi</name></author>
	</entry>
</feed>