<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="ur">
	<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86</id>
	<title>اصول دین - تاریخچہ ترمیم</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;action=history"/>
	<updated>2026-10-06T12:54:27Z</updated>
	<subtitle>ویکی پر اِس صفحہ کا تاریخچۂ نظرثانی</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29549&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 20:21، 27 اگست 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29549&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:21:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:51، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l167&quot;&gt;سطر 167:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 167:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{حوالہ جات}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{حوالہ جات}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[fa:اصول دین]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[fa:اصول دین]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;{{اسلامی اصطلاحات}}&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[زمرہ: اسلامی اصطلاحات ]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29548:rev-29549:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29548&amp;oldid=prev</id>
		<title>Saeedi: /* اشاعرہ کے اعتقادی اصول */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29548&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:20:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;اشاعرہ کے اعتقادی اصول&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:50، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l149&quot;&gt;سطر 149:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 149:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اشاعرہ، جن کے آج بھی اہلِ سنت میں بہت سے پیروکار موجود ہیں، نے معتزلہ کی طرح عقائد کو پانچ اصولوں کے عنوان سے بیان نہیں کیا۔ اس مکتب کے بانی ابوالحسن اشعری نے اپنے کلامی نظریات کو چار بنیادی ارکان پر قائم کیا، جن میں سے ہر رکن کے تحت متعدد اصول بیان کیے گئے ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اشاعرہ، جن کے آج بھی اہلِ سنت میں بہت سے پیروکار موجود ہیں، نے معتزلہ کی طرح عقائد کو پانچ اصولوں کے عنوان سے بیان نہیں کیا۔ اس مکتب کے بانی ابوالحسن اشعری نے اپنے کلامی نظریات کو چار بنیادی ارکان پر قائم کیا، جن میں سے ہر رکن کے تحت متعدد اصول بیان کیے گئے ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; پہلا رکن:&#039;&#039;&#039;یہ رکن دراصل توحیدِ ذاتی سے متعلق ہے۔ اس کے تحت یہ عقائد بیان کیے جاتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ موجود ہے، واحد ہے، قدیم ہے، جوہر نہیں ہے، جسم نہیں ہے، عرض نہیں ہے، کسی خاص سمت اور مکان تک محدود نہیں ہے، اسے دیکھا جا سکتا ہے اور وہ ہمیشہ باقی رہنے والا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;1. &lt;/del&gt;پہلا رکن:&#039;&#039;&#039;یہ رکن دراصل توحیدِ ذاتی سے متعلق ہے۔ اس کے تحت یہ عقائد بیان کیے جاتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ موجود ہے، واحد ہے، قدیم ہے، جوہر نہیں ہے، جسم نہیں ہے، عرض نہیں ہے، کسی خاص سمت اور مکان تک محدود نہیں ہے، اسے دیکھا جا سکتا ہے اور وہ ہمیشہ باقی رہنے والا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; دوسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن صفاتِ الٰہی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ زندہ، قادر، صاحبِ ارادہ، سننے والا، دیکھنے والا اور کلام کرنے والا ہے۔ وہ حوادث کا محل نہیں ہے، اس کا کلام قدیم ہے اور اس کا علم اور ارادہ ازلی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;2. &lt;/del&gt;دوسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن صفاتِ الٰہی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ زندہ، قادر، صاحبِ ارادہ، سننے والا، دیکھنے والا اور کلام کرنے والا ہے۔ وہ حوادث کا محل نہیں ہے، اس کا کلام قدیم ہے اور اس کا علم اور ارادہ ازلی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; تیسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن اللہ تعالیٰ کی صفاتِ افعالی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ بندوں کے اعمال کا خالق ہے، جبکہ بندوں کے اعمال ان سے کسب کے طور پر صادر ہوتے ہیں۔ تمام امور اللہ تعالیٰ کی مشیت سے وابستہ ہیں اور اس کی تخلیق احسان پر مبنی ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;3. &lt;/del&gt;تیسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن اللہ تعالیٰ کی صفاتِ افعالی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ بندوں کے اعمال کا خالق ہے، جبکہ بندوں کے اعمال ان سے کسب کے طور پر صادر ہوتے ہیں۔ تمام امور اللہ تعالیٰ کی مشیت سے وابستہ ہیں اور اس کی تخلیق احسان پر مبنی ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;نیز اس مکتب کے بعض کلامی مباحث میں تکلیفِ مالا یطاق، بندوں کے مصالح سے متعلق افعالِ الٰہی، حسن و قبح کے شرعی معیار، انبیاء کی بعثت اور حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کی نبوت کے اثبات جیسے مسائل بھی زیرِ بحث آتے ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;نیز اس مکتب کے بعض کلامی مباحث میں تکلیفِ مالا یطاق، بندوں کے مصالح سے متعلق افعالِ الٰہی، حسن و قبح کے شرعی معیار، انبیاء کی بعثت اور حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کی نبوت کے اثبات جیسے مسائل بھی زیرِ بحث آتے ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; چوتھا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن قیامت اور آخرت سے متعلق عقائد پر مشتمل ہے۔ اس میں نکیر و منکر، عذابِ قبر، میزان، پلِ صراط، جنت اور جہنم کے وجود، امامت کے احکام، صحابہ کے فضائل، امامت کی شرائط اور وقت کے حکمران کی اطاعت جیسے مسائل شامل ہیں &amp;lt;ref&amp;gt;فرهنگ فرق اسلامی، مشکور، جواد، ص 56، مشهد، آستان قدس رضوی، چهارم، 1384 ش&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;4. &lt;/del&gt;چوتھا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن قیامت اور آخرت سے متعلق عقائد پر مشتمل ہے۔ اس میں نکیر و منکر، عذابِ قبر، میزان، پلِ صراط، جنت اور جہنم کے وجود، امامت کے احکام، صحابہ کے فضائل، امامت کی شرائط اور وقت کے حکمران کی اطاعت جیسے مسائل شامل ہیں &amp;lt;ref&amp;gt;فرهنگ فرق اسلامی، مشکور، جواد، ص 56، مشهد، آستان قدس رضوی، چهارم، 1384 ش&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام مسلمان  توحید، نبوت اور معاد کو بنیادی اعتقادی اصولوں کے طور پر تسلیم کرتے ہیں، البتہ ان اصولوں کی تشریح، ترتیب اور ان سے متعلق بعض جزوی مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان اختلافِ رائے پایا جاتا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;اصول دین در نزد برادران اهل‌سنت چگونه است؟ https://www.pasokh.org › View › اص... .&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام مسلمان  توحید، نبوت اور معاد کو بنیادی اعتقادی اصولوں کے طور پر تسلیم کرتے ہیں، البتہ ان اصولوں کی تشریح، ترتیب اور ان سے متعلق بعض جزوی مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان اختلافِ رائے پایا جاتا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;اصول دین در نزد برادران اهل‌سنت چگونه است؟ https://www.pasokh.org › View › اص... .&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== متعلقہ تلاشیں ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== متعلقہ تلاشیں ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29547&amp;oldid=prev</id>
		<title>Saeedi: /* معتزلہ کے پانچ اصول */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29547&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:19:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;معتزلہ کے پانچ اصول&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:49، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l140&quot;&gt;سطر 140:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 140:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== معتزلہ کے پانچ اصول ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== معتزلہ کے پانچ اصول ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/del&gt;توحید:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک اس اصل سے مراد یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔ وہ اللہ تعالیٰ کے لیے ذات سے زائد صفات کو قبول نہیں کرتے اور توحیدِ افعالی کے بارے میں بھی ان کا مخصوص نظریہ ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; توحید:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک اس اصل سے مراد یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔ وہ اللہ تعالیٰ کے لیے ذات سے زائد صفات کو قبول نہیں کرتے اور توحیدِ افعالی کے بارے میں بھی ان کا مخصوص نظریہ ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;2. &lt;/del&gt;عدل:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک عدل کا مطلب یہ ہے کہ بعض امور شریعت کے حکم سے قطع نظر بھی عقلی طور پر حسن یا قبح رکھتے ہیں۔ اللہ تعالیٰ کسی قبیح عمل کا مرتکب نہیں ہوتا۔ لہٰذا ظلم، کسی شخص کو اس کی طاقت سے بڑھ کر مکلف کرنا اور اس قسم کے دوسرے عقلاً قبیح امور اللہ تعالیٰ کی طرف منسوب نہیں کیے جا سکتے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; عدل:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک عدل کا مطلب یہ ہے کہ بعض امور شریعت کے حکم سے قطع نظر بھی عقلی طور پر حسن یا قبح رکھتے ہیں۔ اللہ تعالیٰ کسی قبیح عمل کا مرتکب نہیں ہوتا۔ لہٰذا ظلم، کسی شخص کو اس کی طاقت سے بڑھ کر مکلف کرنا اور اس قسم کے دوسرے عقلاً قبیح امور اللہ تعالیٰ کی طرف منسوب نہیں کیے جا سکتے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;3.&lt;/del&gt;منزلۃ بین المنزلتین:&#039;&#039;&#039;اس اصل کے مطابق ایمان اور کفر کے درمیان ایک درمیانی مقام موجود ہے۔ معتزلہ کے نزدیک کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ کافر ہوتا ہے اور نہ کامل مومن، بلکہ وہ اس درمیانی منزل میں قرار پاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039;منزلۃ بین المنزلتین:&#039;&#039;&#039;اس اصل کے مطابق ایمان اور کفر کے درمیان ایک درمیانی مقام موجود ہے۔ معتزلہ کے نزدیک کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ کافر ہوتا ہے اور نہ کامل مومن، بلکہ وہ اس درمیانی منزل میں قرار پاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;4.&lt;/del&gt;وعد و وعید:&#039;&#039;&#039; اس اصول کے مطابق اللہ تعالیٰ کے لیے اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل کرنا محال ہے۔ چنانچہ اللہ تعالیٰ نے مومنوں کے لیے جس ثواب کا وعدہ کیا ہے اور کافروں کے لیے جس عذاب کی وعید بیان کی ہے، وہ اس کے مطابق عمل فرمائے گا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039;وعد و وعید:&#039;&#039;&#039; اس اصول کے مطابق اللہ تعالیٰ کے لیے اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل کرنا محال ہے۔ چنانچہ اللہ تعالیٰ نے مومنوں کے لیے جس ثواب کا وعدہ کیا ہے اور کافروں کے لیے جس عذاب کی وعید بیان کی ہے، وہ اس کے مطابق عمل فرمائے گا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;5. &lt;/del&gt;امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:&#039;&#039;&#039; یہ اصل تمام مسلمانوں کے نزدیک ایک اہم دینی فریضہ ہے، لیکن معتزلہ نے اسے اپنے بنیادی اصولوں میں شامل کیا ہے۔ اس سے مراد نیکی کا حکم دینا اور برائی سے روکنا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&#039;&#039;&#039; امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:&#039;&#039;&#039; یہ اصل تمام مسلمانوں کے نزدیک ایک اہم دینی فریضہ ہے، لیکن معتزلہ نے اسے اپنے بنیادی اصولوں میں شامل کیا ہے۔ اس سے مراد نیکی کا حکم دینا اور برائی سے روکنا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اشاعرہ کے اعتقادی اصول ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اشاعرہ کے اعتقادی اصول ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29546:rev-29547:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29546&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 20:18، 27 اگست 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29546&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:18:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:48، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l1&quot;&gt;سطر 1:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 1:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[فائل:اصول دین.jpg|تصغیر|بائیں|]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;اصول دین&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;، تین بنیادی عقائد پر مشتمل ہیں: [[توحید]]، [[نبوت]] اور [[معاد]]۔ [[شیعہ]] عقیدے کے مطابق ان تین اصولوں کے ساتھ [[عدل]] اور [[امامت]] کو بھی اصولِ مذہب کی حیثیت حاصل ہے۔ پہلے تین اصولوں کا انکار انسان کو [[اسلام]] کے دائرے سے خارج کر دیتا ہے، جبکہ عدل اور امامت کے انکار سے انسان مذہبِ تشیع سے خارج ہوتا ہے، اسلام سے نہیں &amp;lt;ref&amp;gt;علامه طباطبایی، آموزش دین، ۱۸&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;اصول دین&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;، تین بنیادی عقائد پر مشتمل ہیں: [[توحید]]، [[نبوت]] اور [[معاد]]۔ [[شیعہ]] عقیدے کے مطابق ان تین اصولوں کے ساتھ [[عدل]] اور [[امامت]] کو بھی اصولِ مذہب کی حیثیت حاصل ہے۔ پہلے تین اصولوں کا انکار انسان کو [[اسلام]] کے دائرے سے خارج کر دیتا ہے، جبکہ عدل اور امامت کے انکار سے انسان مذہبِ تشیع سے خارج ہوتا ہے، اسلام سے نہیں &amp;lt;ref&amp;gt;علامه طباطبایی، آموزش دین، ۱۸&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l156&quot;&gt;سطر 156:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 157:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام مسلمان  توحید، نبوت اور معاد کو بنیادی اعتقادی اصولوں کے طور پر تسلیم کرتے ہیں، البتہ ان اصولوں کی تشریح، ترتیب اور ان سے متعلق بعض جزوی مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان اختلافِ رائے پایا جاتا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;اصول دین در نزد برادران اهل‌سنت چگونه است؟ https://www.pasokh.org › View › اص... .&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام مسلمان  توحید، نبوت اور معاد کو بنیادی اعتقادی اصولوں کے طور پر تسلیم کرتے ہیں، البتہ ان اصولوں کی تشریح، ترتیب اور ان سے متعلق بعض جزوی مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان اختلافِ رائے پایا جاتا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;اصول دین در نزد برادران اهل‌سنت چگونه است؟ https://www.pasokh.org › View › اص... .&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== متعلقہ تلاشیں ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* [[توحید]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* [[عدل]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* [[نبوت]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* [[امامت]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;* [[معاد]]  &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== حوالہ جات ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;{{حوالہ جات}}&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[fa:اصول دین]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29545:rev-29546:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29545&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 20:14، 27 اگست 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29545&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:14:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:44، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l122&quot;&gt;سطر 122:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 122:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، &amp;lt;ref&amp;gt;مطهری، مجموعه آثار، ج۳، صص ۶۹-۷۰&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، &amp;lt;ref&amp;gt;مطهری، مجموعه آثار، ج۳، صص ۶۹-۷۰&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں کرتے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;۷۰ &lt;/del&gt;اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں کرتے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&amp;lt;ref&amp;gt;مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص۱۶۱&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ &lt;/ins&gt;اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اہلِ سنت اپنے ابتدائی دور میں کسی مخصوص نام سے معروف نہیں تھے، بلکہ انہیں [[عمر بن خطاب]] اور  [[ابوبکر بن ابی قحافہ|ابوبکر]] کے پیروکاروں اور حامیوں کے طور پر پہچانا جاتا تھا &amp;lt;ref&amp;gt;علی ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی، ص 168، قم مرکز جهانی علوم اسلامی&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اہلِ سنت &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مختلف کلامی مکاتب رہے ہیں، جن &lt;/del&gt;میں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;معتزلہ &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اشاعرہ خاص طور پر نمایاں ہیں۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ابوحاتم رازی کے قول &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مطابق، ان &lt;/ins&gt;میں &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;سے بعض افراد  [[عثمان بن عفان|عثمان]] کے قتل کے بعد، معاویہ کے دور &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اس کے بعد &quot;عثمانیہ&quot; کے نام سے معروف ہوئے۔ یہاں تک کہ عباسی دور میں ان لوگوں کے لیے &quot;اہلِ سنت&quot; کی اصطلاح استعمال ہونے لگی جو پہلے تین خلفائے اسلام کی خلافت کو تسلیم کرتے تھے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;معتزلہ پانچ بنیادی اصولوں کے قائل تھے:&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عباسی خلفاء &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;دور میں اہلِ سنت کلامی &lt;/ins&gt;اعتبار سے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مختلف فرقوں میں تقسیم ہو گئے، جن میں سب سے اہم دو گروہ معتزلہ &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اشاعرہ تھے۔ معتزلہ سیاسی &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;سماجی عوامل &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;نتیجے &lt;/ins&gt;میں &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;رفتہ رفتہ ختم ہو گئے &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اب اس فرقے &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کلامی &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اعتقادی نظریات سے متعلق صرف ان کی کتابیں &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;علمی آثار باقی رہ گئے ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# توحید: اللہ تعالیٰ ذات اور صفات &lt;/del&gt;کے اعتبار سے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;یکتا ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# عدل: اللہ تعالیٰ ظلم &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;قبیح کام انجام نہیں دیتا &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;انسان کے افعال &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;سلسلے &lt;/del&gt;میں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عقل کے حسن و قبح کو اہمیت حاصل ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# منزلۃ بین المنزلتین:کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ مکمل مومن ہے &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;نہ کافر، بلکہ ایک درمیانی حالت میں ہوتا ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# وعد و وعید:اللہ تعالیٰ اپنے وعدے اور وعید &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;خلاف عمل نہیں کرتا۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# امر بالمعروف &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;نہی عن المنکر:نیکی کا حکم دینا &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;برائی سے روکنا ایک بنیادی دینی ذمہ داری ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اشاعرہ نے اصولِ دین کو &lt;/del&gt;اسی &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ترتیب &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عنوان سے بیان نہیں کیا، بلکہ انہوں نے عقائد کو مختلف ارکان کے تحت بیان کیا۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اگر چاہیں تو میں اگلا حصہ بھی &lt;/ins&gt;اسی &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;علمی &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;سادہ اردو انداز میں ترجمہ کر سکتا ہوں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ان &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عقائد کے اہم مباحث &lt;/del&gt;میں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;یہ امور شامل ہیں:&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اہلِ سنت &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مختلف کلامی مکاتب رہے ہیں، جن &lt;/ins&gt;میں &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;معتزلہ اور اشاعرہ خاص طور پر نمایاں ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;پہلا رکن اللہ تعالیٰ کی ذات اور اس کی یکتائی سے متعلق ہے، جس میں اللہ &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وجود، وحدانیت، قدیم ہونے اور جسم، جوہر اور مکان سے منزہ ہونے جیسے مباحث شامل ہیں۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;معتزلہ پانچ بنیادی اصولوں &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;قائل تھے:&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt; &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== معتزلہ کے پانچ اصول ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;دوسرا رکن صفاتِ الٰہی &lt;/del&gt;سے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;متعلق ہے، جیسے &lt;/del&gt;اللہ تعالیٰ کا &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;زندہ، قادر، صاحبِ ارادہ، سننے والا، دیکھنے والا &lt;/del&gt;اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کلام کرنے والا ہونا۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;# توحید:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک اس اصل &lt;/ins&gt;سے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مراد یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔ وہ اللہ تعالیٰ کے لیے ذات سے زائد صفات کو قبول نہیں کرتے اور توحیدِ افعالی کے بارے میں بھی ان کا مخصوص نظریہ ہے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;2. عدل:&#039;&#039;&#039; معتزلہ کے نزدیک عدل کا مطلب یہ ہے کہ بعض امور شریعت کے حکم سے قطع نظر بھی عقلی طور پر حسن یا قبح رکھتے ہیں۔ اللہ تعالیٰ کسی قبیح عمل کا مرتکب نہیں ہوتا۔ لہٰذا ظلم، کسی شخص کو اس کی طاقت سے بڑھ کر مکلف کرنا اور اس قسم کے دوسرے عقلاً قبیح امور اللہ تعالیٰ کی طرف منسوب نہیں کیے جا سکتے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;3.منزلۃ بین المنزلتین:&#039;&#039;&#039;اس اصل کے مطابق ایمان اور کفر کے درمیان ایک درمیانی مقام موجود ہے۔ معتزلہ کے نزدیک کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ کافر ہوتا ہے اور نہ کامل مومن، بلکہ وہ اس درمیانی منزل میں قرار پاتا ہے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;4.وعد و وعید:&#039;&#039;&#039; اس اصول کے مطابق اللہ تعالیٰ کے لیے اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل کرنا محال ہے۔ چنانچہ &lt;/ins&gt;اللہ تعالیٰ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;نے مومنوں کے لیے جس ثواب کا وعدہ کیا ہے اور کافروں کے لیے جس عذاب کی وعید بیان کی ہے، وہ اس کے مطابق عمل فرمائے گا۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;5. امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:&#039;&#039;&#039; یہ اصل تمام مسلمانوں کے نزدیک ایک اہم دینی فریضہ ہے، لیکن معتزلہ نے اسے اپنے بنیادی اصولوں میں شامل کیا ہے۔ اس سے مراد نیکی &lt;/ins&gt;کا &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;حکم دینا &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;برائی سے روکنا ہے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;تیسرا رکن اللہ تعالیٰ &lt;/del&gt;کے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;افعال، انسان کے اعمال، قدرتِ الٰہی، نبوت اور انبیاء کی بعثت سے متعلق مباحث پر مشتمل ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== اشاعرہ &lt;/ins&gt;کے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اعتقادی اصول ==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;چوتھا رکن آخرت &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اور قیامت &lt;/del&gt;سے متعلق &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے، جس &lt;/del&gt;میں نکیر و منکر، عذابِ قبر، میزان، صراط، &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;جنت، &lt;/del&gt;جہنم اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;دیگر متعلقہ اعتقادات &lt;/del&gt;شامل &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہیں۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اشاعرہ، جن کے آج بھی اہلِ سنت میں بہت سے پیروکار موجود ہیں، نے معتزلہ کی طرح عقائد کو پانچ اصولوں کے عنوان سے بیان نہیں کیا۔ اس مکتب کے بانی ابوالحسن اشعری نے اپنے کلامی نظریات کو چار بنیادی ارکان پر قائم کیا، جن میں سے ہر رکن کے تحت متعدد اصول بیان کیے گئے ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;1. پہلا رکن:&#039;&#039;&#039;یہ رکن دراصل توحیدِ ذاتی سے متعلق ہے۔ اس کے تحت یہ عقائد بیان کیے جاتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ موجود ہے، واحد ہے، قدیم ہے، جوہر نہیں ہے، جسم نہیں ہے، عرض نہیں ہے، کسی خاص سمت اور مکان تک محدود نہیں ہے، اسے دیکھا جا سکتا ہے اور وہ ہمیشہ باقی رہنے والا ہے۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;2. دوسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن صفاتِ الٰہی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ زندہ، قادر، صاحبِ ارادہ، سننے والا، دیکھنے والا اور کلام کرنے والا ہے۔ وہ حوادث کا محل نہیں ہے، اس کا کلام قدیم ہے اور اس کا علم اور ارادہ ازلی ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;3. تیسرا رکن:&#039;&#039;&#039; یہ رکن اللہ تعالیٰ کی صفاتِ افعالی سے متعلق ہے۔ اس کے مطابق اللہ تعالیٰ بندوں کے اعمال کا خالق ہے، جبکہ بندوں کے اعمال ان سے کسب کے طور پر صادر ہوتے ہیں۔ تمام امور اللہ تعالیٰ کی مشیت سے وابستہ ہیں اور اس کی تخلیق احسان پر مبنی ہے۔ &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;نیز اس مکتب کے بعض کلامی مباحث میں تکلیفِ مالا یطاق، بندوں کے مصالح سے متعلق افعالِ الٰہی، حسن و قبح کے شرعی معیار، انبیاء کی بعثت اور حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کی نبوت کے اثبات جیسے مسائل بھی زیرِ بحث آتے ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&#039;&#039;&#039;4. &lt;/ins&gt;چوتھا رکن&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;:&#039;&#039;&#039; یہ رکن قیامت اور &lt;/ins&gt;آخرت سے متعلق &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عقائد پر مشتمل ہے۔ اس &lt;/ins&gt;میں نکیر و منکر، عذابِ قبر، میزان، &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;پلِ &lt;/ins&gt;صراط، &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;جنت اور &lt;/ins&gt;جہنم &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کے وجود، امامت کے احکام، صحابہ کے فضائل، امامت کی شرائط &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وقت کے حکمران کی اطاعت جیسے مسائل &lt;/ins&gt;شامل &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہیں &amp;lt;ref&amp;gt;فرهنگ فرق اسلامی، مشکور، جواد، ص 56، مشهد، آستان قدس رضوی، چهارم، 1384 ش&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مسلمانوں کا اتفاق &lt;/del&gt;توحید، نبوت اور معاد &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;جیسے &lt;/del&gt;بنیادی &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عقائد &lt;/del&gt;پر &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے، &lt;/del&gt;البتہ ان &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عقائد &lt;/del&gt;کی تشریح، &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;تفصیلات &lt;/del&gt;اور بعض &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;متعلقہ اعتقادی &lt;/del&gt;مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اختلاف &lt;/del&gt;پایا جاتا &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;مجموعی طور پر تمام &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مسلمان  &lt;/ins&gt;توحید، نبوت اور معاد &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کو &lt;/ins&gt;بنیادی &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اعتقادی اصولوں کے طور &lt;/ins&gt;پر &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;تسلیم کرتے ہیں، &lt;/ins&gt;البتہ ان &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اصولوں &lt;/ins&gt;کی تشریح، &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ترتیب &lt;/ins&gt;اور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ان سے متعلق &lt;/ins&gt;بعض &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;جزوی &lt;/ins&gt;مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اختلافِ رائے &lt;/ins&gt;پایا جاتا &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;اصول دین در نزد برادران اهل‌سنت چگونه است؟ https://www.pasokh.org › View › اص... .&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29544:rev-29545:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29544&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 20:01، 27 اگست 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29544&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T20:01:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:31، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l107&quot;&gt;سطر 107:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 107:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اصولِ دین میں تقلید یا تحقیق ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اصولِ دین میں تقلید یا تحقیق ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;بہت سے مسلمان متکلمین کا عقیدہ ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں اور انسان کا ایمان تحقیق اور دلیل کی بنیاد پر ہونا چاہیے۔ اس سلسلے میں بعض علماء نے اجماع کا دعویٰ بھی کیا &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;بہت سے مسلمان متکلمین کا عقیدہ ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں اور انسان کا ایمان تحقیق اور دلیل کی بنیاد پر ہونا چاہیے۔ اس سلسلے میں بعض علماء نے اجماع کا دعویٰ بھی کیا &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;انیس الموحدین، ص۲۲، حقائق الایمان، ص۵۹&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تقلید کے عدمِ جواز کے لیے یہ دلیل دی جاتی ہے کہ جس شخص کی تقلید کی جا رہی ہے، اگر اس کے حق پر ہونے کا علم ہی نہ ہو تو اس کے غلط ہونے کا امکان موجود ہے، کیونکہ وہ بھی خطا اور جہالت سے محفوظ نہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تقلید کے عدمِ جواز کے لیے یہ دلیل دی جاتی ہے کہ جس شخص کی تقلید کی جا رہی ہے، اگر اس کے حق پر ہونے کا علم ہی نہ ہو تو اس کے غلط ہونے کا امکان موجود ہے، کیونکہ وہ بھی خطا اور جہالت سے محفوظ نہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اور اگر کسی شخص کو یہ معلوم ہے کہ جس کی وہ پیروی کر رہا ہے وہ حق پر ہے، تو یہ علم یا تو بدیہی طور پر حاصل ہوا ہوگا یا کسی دلیل سے۔ اگر دلیل سے حاصل ہوا ہے تو اس صورت میں اس شخص نے خود تحقیق اور استدلال سے اس کے حق پر ہونے کو پہچانا ہے، لہٰذا یہ محض تقلید نہیں رہی۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اور اگر کسی شخص کو یہ معلوم ہے کہ جس کی وہ پیروی کر رہا ہے وہ حق پر ہے، تو یہ علم یا تو بدیہی طور پر حاصل ہوا ہوگا یا کسی دلیل سے۔ اگر دلیل سے حاصل ہوا ہے تو اس صورت میں اس شخص نے خود تحقیق اور استدلال سے اس کے حق پر ہونے کو پہچانا ہے، لہٰذا یہ محض تقلید نہیں رہی۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی لیے اصولِ دین میں تحقیق، معرفت اور یقین پر زور دیا جاتا &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی لیے اصولِ دین میں تحقیق، معرفت اور یقین پر زور دیا جاتا &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;سیدمرتضی‌، ۱۶۴- ۱۶۵&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== عدل اور امامت پر خصوصی تاکید کی وجہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== عدل اور امامت پر خصوصی تاکید کی وجہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ مذہب میں عدل اور امامت پر خصوصی تاکید ان دونوں عقائد کی اہمیت کی وجہ سے کی جاتی ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ مذہب میں عدل اور امامت پر خصوصی تاکید ان دونوں عقائد کی اہمیت کی وجہ سے کی جاتی ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;عدل اگرچہ صفاتِ الٰہی میں شامل ہے اور ایک لحاظ سے توحید کے مباحث سے متعلق ہے، لیکن عدلِ الٰہی کا مسئلہ اسلامی علمِ کلام میں انتہائی اہم رہا ہے۔ اسی مسئلے کی وجہ سے اشاعرہ اور عدلیہ کے درمیان بنیادی اختلاف پیدا ہوا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;عدل اگرچہ صفاتِ الٰہی میں شامل ہے اور ایک لحاظ سے توحید کے مباحث سے متعلق ہے، لیکن عدلِ الٰہی کا مسئلہ اسلامی علمِ کلام میں انتہائی اہم رہا ہے۔ اسی مسئلے کی وجہ سے &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[اشاعره|&lt;/ins&gt;اشاعرہ&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/ins&gt;اور عدلیہ کے درمیان بنیادی اختلاف پیدا ہوا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ امامیہ اور معتزلہ کو عدلِ الٰہی کے قائل ہونے کی وجہ سے عدلیہ کہا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ امامیہ اور معتزلہ کو عدلِ الٰہی کے قائل ہونے کی وجہ سے عدلیہ کہا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، &amp;lt;ref&amp;gt;مطهری، مجموعه آثار، ج۳، صص ۶۹-۷۰&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، &lt;/del&gt;جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کرتے۔ &lt;/del&gt;اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کرتے ۷۰ &lt;/ins&gt;اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29543:rev-29544:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29543&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 19:49، 27 اگست 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29543&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T19:49:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 23:19، 27 اگست 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l103&quot;&gt;سطر 103:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 103:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;دین کے عملی احکام، عبادات اور شرعی ذمہ داریوں کو فروعِ دین کہا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;دین کے عملی احکام، عبادات اور شرعی ذمہ داریوں کو فروعِ دین کہا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ایک اہم فرق یہ بھی ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں، جبکہ فروعِ دین میں انسان دینی مسائل کے ماہر اور مجتہد کی طرف رجوع کر سکتا ہے۔ عملی احکام میں اہلِ علم اور ماہر کی رائے پر اعتماد کرکے اس کے مطابق عمل کرنے کو تقلید کہا جاتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;کاشفی، محمد رضا، کلام شیعه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۳۵&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ایک اہم فرق یہ بھی ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں، جبکہ فروعِ دین میں انسان دینی مسائل کے ماہر اور مجتہد کی طرف رجوع کر سکتا ہے۔ عملی احکام میں اہلِ علم اور ماہر کی رائے پر اعتماد کرکے اس کے مطابق عمل کرنے کو تقلید کہا جاتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;کاشفی، محمد رضا، کلام شیعه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۳۵&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l113&quot;&gt;سطر 113:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 112:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اور اگر کسی شخص کو یہ معلوم ہے کہ جس کی وہ پیروی کر رہا ہے وہ حق پر ہے، تو یہ علم یا تو بدیہی طور پر حاصل ہوا ہوگا یا کسی دلیل سے۔ اگر دلیل سے حاصل ہوا ہے تو اس صورت میں اس شخص نے خود تحقیق اور استدلال سے اس کے حق پر ہونے کو پہچانا ہے، لہٰذا یہ محض تقلید نہیں رہی۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اور اگر کسی شخص کو یہ معلوم ہے کہ جس کی وہ پیروی کر رہا ہے وہ حق پر ہے، تو یہ علم یا تو بدیہی طور پر حاصل ہوا ہوگا یا کسی دلیل سے۔ اگر دلیل سے حاصل ہوا ہے تو اس صورت میں اس شخص نے خود تحقیق اور استدلال سے اس کے حق پر ہونے کو پہچانا ہے، لہٰذا یہ محض تقلید نہیں رہی۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی لیے اصولِ دین میں تحقیق، معرفت اور یقین پر زور دیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی لیے اصولِ دین میں تحقیق، معرفت اور یقین پر زور دیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== &lt;/ins&gt;عدل اور امامت پر خصوصی تاکید کی وجہ &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;## &lt;/del&gt;عدل اور امامت پر خصوصی تاکید کی وجہ&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-added&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ مذہب میں عدل اور امامت پر خصوصی تاکید ان دونوں عقائد کی اہمیت کی وجہ سے کی جاتی ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;شیعہ مذہب میں عدل اور امامت پر خصوصی تاکید ان دونوں عقائد کی اہمیت کی وجہ سے کی جاتی ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l126&quot;&gt;سطر 126:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 123:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں کرتے۔ اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں کرتے۔ اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;## &lt;/del&gt;اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;== &lt;/ins&gt;اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;==&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اہلِ سنت کے مختلف کلامی مکاتب رہے ہیں، جن میں معتزلہ اور اشاعرہ خاص طور پر نمایاں ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اہلِ سنت کے مختلف کلامی مکاتب رہے ہیں، جن میں معتزلہ اور اشاعرہ خاص طور پر نمایاں ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;معتزلہ پانچ بنیادی اصولوں کے قائل تھے:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;معتزلہ پانچ بنیادی اصولوں کے قائل تھے:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;1. **&lt;/del&gt;توحید:&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;** &lt;/del&gt;اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;توحید: اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;2. **&lt;/del&gt;عدل:&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;** &lt;/del&gt;اللہ تعالیٰ ظلم اور قبیح کام انجام نہیں دیتا اور انسان کے افعال کے سلسلے میں عقل کے حسن و قبح کو اہمیت حاصل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;عدل: اللہ تعالیٰ ظلم اور قبیح کام انجام نہیں دیتا اور انسان کے افعال کے سلسلے میں عقل کے حسن و قبح کو اہمیت حاصل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;3. **&lt;/del&gt;منزلۃ بین المنزلتین:&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;** &lt;/del&gt;کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ مکمل مومن ہے اور نہ کافر، بلکہ ایک درمیانی حالت میں ہوتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;منزلۃ بین المنزلتین:کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ مکمل مومن ہے اور نہ کافر، بلکہ ایک درمیانی حالت میں ہوتا ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;4. **&lt;/del&gt;وعد و وعید:&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;** &lt;/del&gt;اللہ تعالیٰ اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل نہیں کرتا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;وعد و وعید:اللہ تعالیٰ اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل نہیں کرتا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;5. **&lt;/del&gt;امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;** &lt;/del&gt;نیکی کا حکم دینا اور برائی سے روکنا ایک بنیادی دینی ذمہ داری ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;# &lt;/ins&gt;امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:نیکی کا حکم دینا اور برائی سے روکنا ایک بنیادی دینی ذمہ داری ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اشاعرہ نے اصولِ دین کو اسی ترتیب اور عنوان سے بیان نہیں کیا، بلکہ انہوں نے عقائد کو مختلف ارکان کے تحت بیان کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اشاعرہ نے اصولِ دین کو اسی ترتیب اور عنوان سے بیان نہیں کیا، بلکہ انہوں نے عقائد کو مختلف ارکان کے تحت بیان کیا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;

&lt;!-- diff cache key urwiki:diff:1.41:old-29542:rev-29543:php=table --&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29542&amp;oldid=prev</id>
		<title>Saeedi: «&#039;&#039;&#039;اصول دین&#039;&#039;&#039;، تین بنیادی عقائد پر مشتمل ہیں: توحید، نبوت اور معاد۔ شیعہ عقیدے کے مطابق ان تین اصولوں کے ساتھ عدل اور امامت کو بھی اصولِ مذہب کی حیثیت حاصل ہے۔ پہلے تین اصولوں کا انکار انسان کو اسلام کے دائرے سے خارج کر دیتا ہے، جب...» مواد پر مشتمل نیا صفحہ بنایا</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;diff=29542&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-27T19:45:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;«&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;اصول دین&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;، تین بنیادی عقائد پر مشتمل ہیں: &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF&quot; title=&quot;توحید&quot;&gt;توحید&lt;/a&gt;، &lt;a href=&quot;/wiki/%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AA&quot; title=&quot;نبوت&quot;&gt;نبوت&lt;/a&gt; اور &lt;a href=&quot;/wiki/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AF&quot; title=&quot;معاد&quot;&gt;معاد&lt;/a&gt;۔ &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%81&quot; title=&quot;شیعہ&quot;&gt;شیعہ&lt;/a&gt; عقیدے کے مطابق ان تین اصولوں کے ساتھ &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%B9%D8%AF%D9%84&quot; title=&quot;عدل&quot;&gt;عدل&lt;/a&gt; اور &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA&quot; title=&quot;امامت&quot;&gt;امامت&lt;/a&gt; کو بھی اصولِ مذہب کی حیثیت حاصل ہے۔ پہلے تین اصولوں کا انکار انسان کو &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85&quot; title=&quot;اسلام&quot;&gt;اسلام&lt;/a&gt; کے دائرے سے خارج کر دیتا ہے، جب...» مواد پر مشتمل نیا صفحہ بنایا&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;نیا صفحہ&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;اصول دین&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;، تین بنیادی عقائد پر مشتمل ہیں: [[توحید]]، [[نبوت]] اور [[معاد]]۔ [[شیعہ]] عقیدے کے مطابق ان تین اصولوں کے ساتھ [[عدل]] اور [[امامت]] کو بھی اصولِ مذہب کی حیثیت حاصل ہے۔ پہلے تین اصولوں کا انکار انسان کو [[اسلام]] کے دائرے سے خارج کر دیتا ہے، جبکہ عدل اور امامت کے انکار سے انسان مذہبِ تشیع سے خارج ہوتا ہے، اسلام سے نہیں &amp;lt;ref&amp;gt;علامه طباطبایی، آموزش دین، ۱۸&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== اعتقاد ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شیعہ عقیدے کے مطابق اصولِ دین پر ایمان تحقیق اور دلیل کی بنیاد پر ہونا چاہیے، محض تقلید کی بنیاد پر نہیں  &amp;lt;ref&amp;gt;سجادی، سید جعفر. فرهنگ معارف اسلامی&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
جو شخص اصولِ دین پر ایمان نہیں رکھتا، وہ دین سے خارج سمجھا جاتا ہے۔ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بعض رسالہ ہائے عملیہ کے آغاز میں بھی اصولِ دین کا ذکر کیا جاتا ہے۔ توحید، نبوت اور معاد دینِ اسلام کے مشترک اصول ہیں، جبکہ امامت اور عدل مذہبِ شیعہ کے مسلمہ اصول ہیں۔ لہٰذا جو شخص ان دونوں اصولوں پر ایمان نہیں رکھتا، وہ مذہبِ شیعہ سے خارج ہے، اگرچہ اسلام سے خارج نہیں ہوتا۔&lt;br /&gt;
== اصطلاح اصولِ دین کی تاریخ ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
یہ واضح نہیں کہ اصطلاح اصولِ دین کب رائج ہوئی اور سب سے پہلے کس نے اسے استعمال کیا۔ ممکن ہے کہ اصولِ خمسہ کی اصطلاح، جسے بظاہر پہلی مرتبہ معتزلی متکلم ابوالہذیل علاف نے استعمال کیا، اصطلاح اصولِ دین کے وجود میں آنے کا مقدمہ بنی ہو، کیونکہ [[معتزله|معتزلہ]] کے نزدیک اصولِ خمسہ ہی ان کے بنیادی دینی اصول تھے  &amp;lt;ref&amp;gt;(تعلیق‌) شرح‌ الاصول‌ الخمسه، ص۱۲۲-۱۲۳، به‌کوشش‌ عبدالکریم‌ عثمان‌، نجف‌، ۱۳۸۳ق‌/۱۹۶۳م&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ابن ندیم نے بھی ابوموسیٰ مردار کی طرف اصول الدین کے نام سے ایک رسالہ منسوب کیا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص‌ ۲۰۷&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ اس سے معلوم ہوتا ہے کہ تیسری صدی ہجری کے آغاز تک یہ اصطلاح ایک معروف اور رائج تعبیر بن چکی تھی۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== قرآن میں اصول اور فروعِ دین ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اصول اور فروعِ دین کی یہ تقسیم قرآنی بنیاد رکھتی ہے، کیونکہ دین کے بنیادی عقائد، جیسے توحید، وحی، رسالت، نبوت، امامت، عدل، برزخ، قیامت وغیرہ، ان بنیادی تعلیمات میں شامل ہیں جنہیں قرآن مجید نے دین کے عنوان سے بیان کیا ہے۔ یہ اصول تمام انبیائے الٰہی، خصوصاً اولوالعزم پیغمبروں کے لیے بیان کیے گئے۔ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ارشادِ الٰہی ہے: &amp;quot; شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ۚ &amp;quot; &amp;lt;ref&amp;gt;سورۂ شوری، آیۂ 13&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اللہ نے تمہارے لیے دین کا وہی طریقہ مقرر کیا ہے جس کی اس نے نوح کو وصیت کی تھی اور جس کی ہم نے تمہاری طرف وحی کی، اور جس کی ہم نے ابراہیم، موسیٰ اور عیسیٰ کو وصیت کی تھی کہ دین کو قائم رکھو اور اس میں تفرقہ نہ ڈالو۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
یہ بنیادی اصول تمام آسمانی ادیان میں مشترک ہیں اور توحید، نبوت اور معاد کی صورت میں نمایاں ہوتے ہیں۔&lt;br /&gt;
لیکن جب قرآن عملی احکام، عبادات اور شریعتوں کا ذکر کرتا ہے تو ان میں مختلف امتوں کے درمیان فرق اور تنوع کو بیان کرتا ہے:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ&amp;quot; &amp;lt;ref&amp;gt;سورۂ مائدہ، آیۂ 48&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
ہم نے تم میں سے ہر ایک کے لیے ایک شریعت اور ایک طریقہ مقرر کیا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
لہٰذا عملی احکام اور شریعتیں مختلف ادیان میں مختلف ہو سکتی ہیں، جبکہ دین کے بنیادی اصول آدم سے لے کر خاتم الانبیاء تک بنیادی طور پر ایک ہی رہے ہیں  &amp;lt;ref&amp;gt;شریعت در آینه معرفت، عبدالله جوادی آملی، ص۱۰۰-۱۰۱؛ معالم النبوّة فی القرآن، جعفر سبحانی، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۰۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref&amp;gt;ابراهیم‌زاده آملی، عبدالله، امامت و رهبری، ص:۷۲-۷۷&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== اصولِ دین کا مفہوم ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اصولِ دین علمِ کلام کی ایک اصطلاح ہے اور اس سے مراد اسلام کے وہ بنیادی عقائد ہیں جنہیں قبول کرنے سے انسان مسلمان شمار ہوتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;مقدس اردبیلی، اصول دین، ص82&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
ان عقائد کو اصولِ دین اس لیے کہا جاتا ہے کہ [[فقہ]]، اصولِ فقہ، تفسیر اور [[حدیث]] جیسے اسلامی علوم ان بنیادی اعتقادات پر قائم ہیں &amp;lt;ref&amp;gt;مقدس اردبیلی، اصول دین، ص۲۸۲&amp;lt;/ref&amp;gt; ۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اصولِ دین کے مقابلے میں فروعِ دین ہیں، جن سے مراد دین کے عملی احکام ہیں &amp;lt;ref&amp;gt;مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۲&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
متکلمین نے اصولِ دین کے لیے مختلف اصطلاحات استعمال کی ہیں، مثلاً اصولِ اعتقادات، اصولِ ایمان، اصولِ اسلام، بنیادی ایمانی عقائد اور اسلامی اصول &amp;lt;ref&amp;gt;محمدی، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، ص۹&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بعض علماء کے نزدیک اصولِ دین کی اصطلاح وسیع مفہوم رکھتی ہے اور اس میں تمام اعتقادی مسائل شامل ہو سکتے ہیں۔ بعض دیگر استعمالات میں اخلاقی اور فقہی مسائل کو بھی اصولِ دین کہا گیا ہے۔ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
مثال کے طور پر امام غزالی نے بعض فقہی اور اخلاقی مسائل کو بھی اصولِ دین کے ضمن میں بیان کیا اور نماز اور زہد کو بھی بنیادی دینی امور میں شمار کیا &amp;lt;ref&amp;gt;محمدی، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، ص۷، ۸&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بعض علماء کے مطابق اصولِ دین ایک اصطلاحی عنوان ہے اور مختلف معانی میں استعمال ہو سکتا ہے۔ ایک اعتبار سے تمام اعتقادی مسائل کو اصولِ دین کہا جا سکتا ہے، جبکہ دوسرے اعتبار سے صرف ان بنیادی عقائد کو اصولِ دین کہا جاتا ہے جو تمام آسمانی ادیان یا کسی مخصوص دین یا مذہب کی بنیاد ہوں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
مصباح یزدی کے مطابق، اصولِ دین ایک اصطلاحی اور قراردادی عنوان ہے، جسے مختلف معانی میں استعمال کیا جا سکتا ہے۔ ایک اعتبار سے دین کے تمام اعتقادی مسائل کو اصولِ دین کہا جا سکتا ہے۔ دوسرے اعتبار سے اصولِ دین کو صرف آسمانی ادیان یا کسی خاص دین کے بنیادی عقائد تک محدود کیا جا سکتا ہے  &amp;lt;ref&amp;gt;مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۴&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اسی طرح اصولِ دین سے کسی مخصوص مذہب کے بنیادی عقائد بھی مراد لیے جا سکتے ہیں۔ مثلاً شیعہ عقیدے کے مطابق اصولِ دین پانچ ہیں:  توحید، نبوت، معاد، عدل اور امامت۔ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اسی طرح مرتضیٰ مطہری نے بھی شیعہ نقطۂ نظر سے اصولِ دین بیان کرتے ہوئے انہی پانچ بنیادی عقائد کو شمار کیا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شیعہ نقطۂ نظر سے اصولِ دین کو پانچ بنیادی عقائد کی صورت میں بیان کیا جاتا ہے:&lt;br /&gt;
* توحید&lt;br /&gt;
* عدل&lt;br /&gt;
* نبوت&lt;br /&gt;
* امامت&lt;br /&gt;
* معاد&lt;br /&gt;
== اصولِ دین کے ارکان ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== توحید ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
توحید سے مراد یہ عقیدہ ہے کہ تمام مخلوقات اور کائنات کا واحد خالق اور تمام امور کا حقیقی تدبیر کرنے والا صرف اللہ تعالیٰ ہے اور تخلیق و تدبیر میں اس کا کوئی شریک نہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
توحید کی چار اہم قسمیں بیان کی جاتی ہیں:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# توحیدِ ذاتی&lt;br /&gt;
# توحیدِ صفاتی&lt;br /&gt;
# توحیدِ افعالی&lt;br /&gt;
# توحیدِ عبادی&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== نبوت ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
نبوت سے مراد [[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]] کی نبوت و رسالت پر ایمان رکھنا اور یہ عقیدہ رکھنا ہے کہ آپ اللہ تعالیٰ کی طرف سے انسانوں کی ہدایت کے لیے آخری رسول ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== معاد ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
معاد سے مراد قیامت کے دن پر ایمان رکھنا اور اس بات پر یقین رکھنا ہے کہ تمام انسان اللہ تعالیٰ کے حضور حاضر ہوں گے اور ان کے اعمال کا حساب لیا جائے گا۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
توحید، نبوت اور معاد کے یہ اصول تمام اسلامی مکاتبِ فکر کے نزدیک بنیادی اہمیت رکھتے ہیں، اگرچہ بعض جزئیات اور ان کی تشریح میں اختلاف پایا جاتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;جمعی از پژوهش‌گران زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السّلام)، جلد ‌1، ص 536&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شیعہ علماء ان کے علاوہ عدل اور امامت کو بھی بنیادی اعتقادی اصولوں میں شمار کرتے ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں اور ہر مکلف پر ضروری ہے کہ وہ اپنی استعداد کے مطابق علم، دلیل اور یقین کی بنیاد پر ان اصولوں کو قبول کرے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اصولِ دین میں سے کسی بنیادی اصل کا انکار انسان کو دائرۂ اسلام سے خارج کر دیتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل البیت علیهم‌السّلام به نقل از حاشیة مجمع الفائدة/730&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== اصولِ دین اور فروعِ دین میں فرق ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
لغت میں دین کے معنی اطاعت کے ہیں، جبکہ اصطلاح میں دین سے مراد کائنات اور انسان کے خالق پر ایمان اور اس عقیدے کے مطابق عملی احکام و ہدایات پر عمل کرنا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۲۹&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اس لحاظ سے دین کے دو بنیادی پہلو ہیں: اعتقادی پہلو اور عملی پہلو۔&lt;br /&gt;
اعتقادی پہلو کو اصولِ دین اور عملی پہلو کو فروعِ دین کہا جاتا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
وہ عقائد جن کا یقین عقل، دلیل اور تحقیق کے ذریعے حاصل کیا جاتا ہے، دین کی بنیاد اور اصل کہلاتے ہیں۔ ان بنیادی عقائد کو عموماً تین بڑے عنوانات کے تحت بیان کیا جاتا ہے:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# خدا شناسی&lt;br /&gt;
# نبوت یا رہبر شناسی&lt;br /&gt;
# معاد شناسی&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ان بنیادی عقائد سے متعلق دیگر اعتقادی مسائل ان کی شاخوں اور لوازمات کے طور پر بیان کیے جاتے ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
دین کے عملی احکام، عبادات اور شرعی ذمہ داریوں کو فروعِ دین کہا جاتا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ایک اہم فرق یہ بھی ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں، جبکہ فروعِ دین میں انسان دینی مسائل کے ماہر اور مجتہد کی طرف رجوع کر سکتا ہے۔ عملی احکام میں اہلِ علم اور ماہر کی رائے پر اعتماد کرکے اس کے مطابق عمل کرنے کو تقلید کہا جاتا ہے &amp;lt;ref&amp;gt;کاشفی، محمد رضا، کلام شیعه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش، ص۳۵&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== اصولِ دین میں تقلید یا تحقیق ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
بہت سے مسلمان متکلمین کا عقیدہ ہے کہ اصولِ دین میں تقلید جائز نہیں اور انسان کا ایمان تحقیق اور دلیل کی بنیاد پر ہونا چاہیے۔ اس سلسلے میں بعض علماء نے اجماع کا دعویٰ بھی کیا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
تقلید کے عدمِ جواز کے لیے یہ دلیل دی جاتی ہے کہ جس شخص کی تقلید کی جا رہی ہے، اگر اس کے حق پر ہونے کا علم ہی نہ ہو تو اس کے غلط ہونے کا امکان موجود ہے، کیونکہ وہ بھی خطا اور جہالت سے محفوظ نہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اور اگر کسی شخص کو یہ معلوم ہے کہ جس کی وہ پیروی کر رہا ہے وہ حق پر ہے، تو یہ علم یا تو بدیہی طور پر حاصل ہوا ہوگا یا کسی دلیل سے۔ اگر دلیل سے حاصل ہوا ہے تو اس صورت میں اس شخص نے خود تحقیق اور استدلال سے اس کے حق پر ہونے کو پہچانا ہے، لہٰذا یہ محض تقلید نہیں رہی۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اسی لیے اصولِ دین میں تحقیق، معرفت اور یقین پر زور دیا جاتا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
## عدل اور امامت پر خصوصی تاکید کی وجہ&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شیعہ مذہب میں عدل اور امامت پر خصوصی تاکید ان دونوں عقائد کی اہمیت کی وجہ سے کی جاتی ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
عدل اگرچہ صفاتِ الٰہی میں شامل ہے اور ایک لحاظ سے توحید کے مباحث سے متعلق ہے، لیکن عدلِ الٰہی کا مسئلہ اسلامی علمِ کلام میں انتہائی اہم رہا ہے۔ اسی مسئلے کی وجہ سے اشاعرہ اور عدلیہ کے درمیان بنیادی اختلاف پیدا ہوا۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شیعہ امامیہ اور معتزلہ کو عدلِ الٰہی کے قائل ہونے کی وجہ سے عدلیہ کہا جاتا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اسی طرح امامت شیعہ عقیدے کی بنیادی خصوصیات میں سے ہے۔ شیعہ عقیدے کے مطابق امام اللہ تعالیٰ کی طرف سے مقرر ہوتا ہے، جبکہ اہلِ سنت اس نظریے کو اس صورت میں قبول نہیں کرتے۔ اسی بنیادی اختلاف کی وجہ سے امامت کو شیعہ مذہب کے اہم اعتقادی اصولوں میں شمار کیا جاتا ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
## اہلِ سنت کے نزدیک اصولِ دین&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اہلِ سنت کے مختلف کلامی مکاتب رہے ہیں، جن میں معتزلہ اور اشاعرہ خاص طور پر نمایاں ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
معتزلہ پانچ بنیادی اصولوں کے قائل تھے:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1. **توحید:** اللہ تعالیٰ ذات اور صفات کے اعتبار سے یکتا ہے۔&lt;br /&gt;
2. **عدل:** اللہ تعالیٰ ظلم اور قبیح کام انجام نہیں دیتا اور انسان کے افعال کے سلسلے میں عقل کے حسن و قبح کو اہمیت حاصل ہے۔&lt;br /&gt;
3. **منزلۃ بین المنزلتین:** کبیرہ گناہ کا مرتکب نہ مکمل مومن ہے اور نہ کافر، بلکہ ایک درمیانی حالت میں ہوتا ہے۔&lt;br /&gt;
4. **وعد و وعید:** اللہ تعالیٰ اپنے وعدے اور وعید کے خلاف عمل نہیں کرتا۔&lt;br /&gt;
5. **امر بالمعروف اور نہی عن المنکر:** نیکی کا حکم دینا اور برائی سے روکنا ایک بنیادی دینی ذمہ داری ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
اشاعرہ نے اصولِ دین کو اسی ترتیب اور عنوان سے بیان نہیں کیا، بلکہ انہوں نے عقائد کو مختلف ارکان کے تحت بیان کیا۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ان کے عقائد کے اہم مباحث میں یہ امور شامل ہیں:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
پہلا رکن اللہ تعالیٰ کی ذات اور اس کی یکتائی سے متعلق ہے، جس میں اللہ کے وجود، وحدانیت، قدیم ہونے اور جسم، جوہر اور مکان سے منزہ ہونے جیسے مباحث شامل ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
دوسرا رکن صفاتِ الٰہی سے متعلق ہے، جیسے اللہ تعالیٰ کا زندہ، قادر، صاحبِ ارادہ، سننے والا، دیکھنے والا اور کلام کرنے والا ہونا۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
تیسرا رکن اللہ تعالیٰ کے افعال، انسان کے اعمال، قدرتِ الٰہی، نبوت اور انبیاء کی بعثت سے متعلق مباحث پر مشتمل ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
چوتھا رکن آخرت اور قیامت سے متعلق ہے، جس میں نکیر و منکر، عذابِ قبر، میزان، صراط، جنت، جہنم اور دیگر متعلقہ اعتقادات شامل ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
مجموعی طور پر تمام مسلمانوں کا اتفاق توحید، نبوت اور معاد جیسے بنیادی عقائد پر ہے، البتہ ان عقائد کی تشریح، تفصیلات اور بعض متعلقہ اعتقادی مسائل میں مختلف اسلامی مکاتبِ فکر کے درمیان اختلاف پایا جاتا ہے۔&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
</feed>