<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="ur">
	<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C</id>
	<title>ابوالفرج اصفہانی - تاریخچہ ترمیم</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;action=history"/>
	<updated>2026-05-29T21:58:40Z</updated>
	<subtitle>ویکی پر اِس صفحہ کا تاریخچۂ نظرثانی</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.43.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26314&amp;oldid=prev</id>
		<title>Saeedi: Saeedi نے صفحہ مسودہ:ابوالفرج اصفہانی کو ابوالفرج اصفہانی کی جانب منتقل کیا</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26314&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T15:07:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Saeedi نے صفحہ &lt;a href=&quot;/wiki/%D9%85%D8%B3%D9%88%D8%AF%DB%81:%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;مسودہ:ابوالفرج اصفہانی&quot;&gt;مسودہ:ابوالفرج اصفہانی&lt;/a&gt; کو &lt;a href=&quot;/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&quot; title=&quot;ابوالفرج اصفہانی&quot;&gt;ابوالفرج اصفہانی&lt;/a&gt; کی جانب منتقل کیا&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 18:37، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-notice&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;&lt;div class=&quot;mw-diff-empty&quot;&gt;(کوئی فرق نہیں)&lt;/div&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26313&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 15:07، 17 مئی 2026ء Saeedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26313&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T15:07:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 18:37، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l22&quot;&gt;سطر 22:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 22:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;وہ اصفہان میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی بغداد چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، حدیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;وہ اصفہان میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی بغداد چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، حدیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور ری اور بغداد میں آل بویہ، [[شام |شام]] میں آل حمدان اور اندلس (اسپانیا) میں امویوں کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور ری اور بغداد میں آل بویہ، [[شام |شام]] میں آل حمدان اور اندلس (اسپانیا) میں امویوں کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن علامہ حلی اور بعض [[شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن علامہ حلی اور بعض [[شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l29&quot;&gt;سطر 29:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 31:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم بن عبدالرحمن اموی مروانی مشہور بہ ابوالفرج اصفہانی، ادیب، نحوی، کاتب، شاعر، مورخ، حافظ، ماہرِ انساب اور محدث تھے۔ ان کی پیدائش 284ھ (خلافت المعتضد باللہ) میں اصفہان میں ہوئی۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم بن عبدالرحمن اموی مروانی مشہور بہ ابوالفرج اصفہانی، ادیب، نحوی، کاتب، شاعر، مورخ، حافظ، ماہرِ انساب اور محدث تھے۔ ان کی پیدائش 284ھ (خلافت المعتضد باللہ) میں اصفہان میں ہوئی۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تعلیم بغداد میں مکمل کی۔ اس وقت بغداد علوم و فنون کا عالمی مرکز تھا۔ ان کی ابتدائی زندگی کے بارے میں زیادہ معلومات دستیاب نہیں ہیں؛ صرف اتنا معلوم ہے کہ ان کے والد کا خاندان بنی امیہ سے تھا اور ان کی والدہ کا خاندان بڑے خاندان ابن ثوابہ سے تھا۔ انہوں نے کتاب الاغانی میں اپنی نانی کی طرف سے اپنے نانا، یحییٰ بن محمد بن ثوابہ، کا کئی بار ذکر کیا ہے۔ یاقوت حموی نے ارشادالاریب فی معرفةالادیب  میں لکھا ہے: «وہ علامہ، نسب شناس، اخبار کے راوی تھے اور وسعتِ روایت اور تحقیق کو جمع کرنے والے تھے اور ان کی حافظہ اور ذہانت لاجواب تھی۔ میں ایسا کوئی مصنف نہیں جانتا جس کے آثار ادب کے مختلف فنون میں ابوالفرج سے بہتر اور جامع ہوں؛ اس کے باوجود وہ میٹھی زبان کا شاعر تھا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تعلیم بغداد میں مکمل کی۔ اس وقت بغداد علوم و فنون کا عالمی مرکز تھا۔ ان کی ابتدائی زندگی کے بارے میں زیادہ معلومات دستیاب نہیں ہیں؛ صرف اتنا معلوم ہے کہ ان کے والد کا خاندان بنی امیہ سے تھا اور ان کی والدہ کا خاندان بڑے خاندان ابن ثوابہ سے تھا۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے کتاب الاغانی میں اپنی نانی کی طرف سے اپنے نانا، یحییٰ بن محمد بن ثوابہ، کا کئی بار ذکر کیا ہے۔ یاقوت حموی نے ارشادالاریب فی معرفةالادیب  میں لکھا ہے: «وہ علامہ، نسب شناس، اخبار کے راوی تھے اور وسعتِ روایت اور تحقیق کو جمع کرنے والے تھے  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اور ان کی حافظہ اور ذہانت لاجواب تھی۔ میں ایسا کوئی مصنف نہیں جانتا جس کے آثار ادب کے مختلف فنون میں ابوالفرج سے بہتر اور جامع ہوں؛ اس کے باوجود وہ میٹھی زبان کا شاعر تھا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، انہیں سننے، احادیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے اور نادر تاریخی واقعات میں شامل ہونے کے شوقین تھے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، انہیں سننے، احادیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے اور نادر تاریخی واقعات میں شامل ہونے کے شوقین تھے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا علم انہیں اس وقت کی حکومتوں؛ یعنی آل بویہ، حمدانیوں اور اندلس (اسپانیا) کے امویوں کی توجہ کا مرکز بنا دیا۔ ذرائع میں آیا ہے کہ وہ رکن‌الدولہ دیلمی کے کاتب تھے جو [[شیعہ]] مذہب کے پیروکار تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا علم انہیں اس وقت کی حکومتوں؛ یعنی آل بویہ، حمدانیوں اور اندلس (اسپانیا) کے امویوں کی توجہ کا مرکز بنا دیا۔ ذرائع میں آیا ہے کہ وہ رکن‌الدولہ دیلمی کے کاتب تھے جو [[شیعہ]] مذہب کے پیروکار تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;حسن بن محمد مہلبی، وزیر عزالدولہ، نے انہیں بغداد بلایا اور اپنا مشیر اور خاص ہم نشین بنایا اور زندگی بھر ان سے جدا نہ ہوا۔ ابوالفرج ہمیشہ مہلبی کی نجی محفلوں میں موجود رہتے تھے اور ان کے بہت قریب تھے۔ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وہ مہلبی کی بہت تعریف کرتے تھے۔» «ایسا لگتا ہے کہ مہلبی چاہتا تھا کہ اس کا دانشمند دوست ہمیشہ روایت، شعر اور موسیقی کے کام میں مصروف رہے، اس لیے اس نے کبھی انہیں کوئی سنجیدہ عہدہ نہیں دیا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 127۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;حسن بن محمد مہلبی، وزیر عزالدولہ، نے انہیں بغداد بلایا اور اپنا مشیر اور خاص ہم نشین بنایا اور زندگی بھر ان سے جدا نہ ہوا۔ ابوالفرج ہمیشہ مہلبی کی نجی محفلوں میں موجود رہتے تھے اور ان کے بہت قریب تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کہا جاتا ہے کہ ابوالفرج ذاتی صفائی کا خاص خیال نہیں رکھتے تھے۔ «صابی سے روایت ہے کہ جب ہم ابوعلی انباری اور ایک اور شخص کے ساتھ ان (ابوالفرج) کے گھر ملاقات اور تحقیق کے لیے گئے۔ ہم نے دروازے پر ایک غلام کو بھیجا تاکہ وہ اندر جانے کی اجازت لے سکے۔ جب غلام نے دروازہ کھٹکھٹایا تو رسم کے مطابق ابوالفرج کی بلی، جس کا نام &#039;یقق&#039; تھا، دروازے کے پیچھے سے آواز دیتی، اس کے بعد خود ابوالفرج یا ان کا غلام دروازہ کھولنے کے لیے آتے، لیکن کسی نے کوئی آواز نہیں دی یہاں تک کہ دروازہ کھٹکھٹانا بار بار ہوا اور اندر سے آواز آئی کہ انتظار کریں۔ جب ابوالفرج نے دروازہ کھولا تو ان کا ہاتھ گندا تھا جس سے ہم نے سمجھا کہ وہ کھانا کھا رہے تھے۔ ابوالفرج نے دیر سے آنے اور ہاتھ کے گندے ہونے کی وجہ یہ بتائی کہ یقق کو قولنج کی تکلیف ہوئی تھی اور میں اس کا حقنہ کر رہا تھا۔ ہم نے یہ حالت سن کر سوچا کہ اب مزید تحقیق کی ضرورت نہیں&amp;lt;ref&amp;gt;جناب، ص 80۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» اس روایت کی دلچسپ بات یہ ہے کہ ابوالفرج کو علم طب میں بھی خاص مہارت حاصل تھی اور یہ اس دور میں علم طبابت کی ترقی کی دلیل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وہ مہلبی کی بہت تعریف کرتے تھے۔» «ایسا لگتا ہے کہ مہلبی چاہتا تھا کہ اس کا دانشمند دوست ہمیشہ روایت، شعر اور موسیقی کے کام میں مصروف رہے، اس لیے اس نے کبھی انہیں کوئی سنجیدہ عہدہ نہیں دیا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 127۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کہا جاتا ہے کہ ابوالفرج ذاتی صفائی کا خاص خیال نہیں رکھتے تھے۔ «صابی سے روایت ہے کہ جب ہم ابوعلی انباری اور ایک اور شخص کے ساتھ ان (ابوالفرج) کے گھر ملاقات اور تحقیق کے لیے گئے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ہم نے دروازے پر ایک غلام کو بھیجا تاکہ وہ اندر جانے کی اجازت لے سکے۔ جب غلام نے دروازہ کھٹکھٹایا تو رسم کے مطابق ابوالفرج کی بلی، جس کا نام &#039;یقق&#039; تھا، دروازے کے پیچھے سے آواز دیتی، اس کے بعد خود ابوالفرج یا ان کا غلام دروازہ کھولنے کے لیے آتے،  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;لیکن کسی نے کوئی آواز نہیں دی یہاں تک کہ دروازہ کھٹکھٹانا بار بار ہوا اور اندر سے آواز آئی کہ انتظار کریں۔ جب ابوالفرج نے دروازہ کھولا تو ان کا ہاتھ گندا تھا جس سے ہم نے سمجھا کہ وہ کھانا کھا رہے تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج نے دیر سے آنے اور ہاتھ کے گندے ہونے کی وجہ یہ بتائی کہ یقق کو قولنج کی تکلیف ہوئی تھی اور میں اس کا حقنہ کر رہا تھا۔ ہم نے یہ حالت سن کر سوچا کہ اب مزید تحقیق کی ضرورت نہیں&amp;lt;ref&amp;gt;جناب، ص 80۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» اس روایت کی دلچسپ بات یہ ہے کہ ابوالفرج کو علم طب میں بھی خاص مہارت حاصل تھی اور یہ اس دور میں علم طبابت کی ترقی کی دلیل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اساتذہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اساتذہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l116&quot;&gt;سطر 116:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 131:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:شخصیات]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:شخصیات]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:شیعہ شخصیات]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:شیعہ شخصیات]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:ایران]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;[[زمرہ:ایران]]&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[fa:ابوالفرج اصفهانی]]&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Saeedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26286&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 12:50، 17 مئی 2026ء Sajedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26286&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:50:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:20، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l22&quot;&gt;سطر 22:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 22:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;وہ اصفہان میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی بغداد چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، حدیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;وہ اصفہان میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی بغداد چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، حدیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور ری اور بغداد میں آل بویہ، [[شام |شام]] میں آل حمدان اور اندلس (اسپانیا)&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;|اندلس &lt;/del&gt;میں امویوں کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور ری اور بغداد میں آل بویہ، [[شام |شام]] میں آل حمدان اور اندلس (اسپانیا) میں امویوں کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن علامہ حلی اور بعض [[شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن علامہ حلی اور بعض [[شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26284&amp;oldid=prev</id>
		<title>Sajedi: /* ابوالفرج اصفہانی کا مذہب */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26284&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:48:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;ابوالفرج اصفہانی کا مذہب&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:18، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l97&quot;&gt;سطر 97:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 97:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کا مذہب ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کا مذہب ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا تعلق [[شیعہ|مذہب تشیع]] کی [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;زیدیه&lt;/del&gt;|زیدی]] شاخ سے تھا&amp;lt;ref&amp;gt; مدرس، ص 154 اور نامہ ی دانشوران ناصری، ص 45۔&amp;lt;/ref&amp;gt;؛ اسی لیے بہت سے [[اہل السنۃ والجماعت|اہل سنت]] مؤرخین نے افسوس کا اظہار کیا ہے۔ سید نوراللہ شوشتری نے مجالس المؤمنین میں اس بارے میں لکھا ہے: «عجیب بات یہ ہے کہ مروانی شیعہ المذہب تھا... بہت سے [[اہل سنت]] مؤرخین جیسے یافعی، ابن خلدون، ابن کثیر شامی اور دیگر نے ان کا انتہائی احترام کے ساتھ ذکر کیا ہے اور ان کے لائق ستائش اشعار اور نفیس آثار نقل کیے ہیں، اور سب نے پورے افسوس کے ساتھ کہا ہے کہ یہ بہت ناگوار بات ہے کہ اتنی فضائل کا حامل شخص [[شیعہ|مذہب تشیع]] کی طرف مائل تھا&amp;lt;ref&amp;gt;شوشتری، ص 560۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا تعلق [[شیعہ|مذہب تشیع]] کی [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;زیدیہ&lt;/ins&gt;|زیدی]] شاخ سے تھا&amp;lt;ref&amp;gt; مدرس، ص 154 اور نامہ ی دانشوران ناصری، ص 45۔&amp;lt;/ref&amp;gt;؛ اسی لیے بہت سے [[اہل السنۃ والجماعت|اہل سنت]] مؤرخین نے افسوس کا اظہار کیا ہے۔ سید نوراللہ شوشتری نے مجالس المؤمنین میں اس بارے میں لکھا ہے: «عجیب بات یہ ہے کہ مروانی شیعہ المذہب تھا... بہت سے [[اہل سنت]] مؤرخین جیسے یافعی، ابن خلدون، ابن کثیر شامی اور دیگر نے ان کا انتہائی احترام کے ساتھ ذکر کیا ہے اور ان کے لائق ستائش اشعار اور نفیس آثار نقل کیے ہیں، اور سب نے پورے افسوس کے ساتھ کہا ہے کہ یہ بہت ناگوار بات ہے کہ اتنی فضائل کا حامل شخص [[شیعہ|مذہب تشیع]] کی طرف مائل تھا&amp;lt;ref&amp;gt;شوشتری، ص 560۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;«ابوالفرج نے غالباً [[زیدیہ|زیدی]] مسلک اپنی نانیہال خاندان آل ثوابہ سے وراثت میں پایا، جو قوی گمان کے مطابق زیدی تھے... بعید نہیں کہ بنو عباس کے خلاف کینہ نے امویوں کے دو خاندانوں (ابوالفرج کے باپ دادا) اور شیعہ ثوابہ کو ایک دوسرے کے قریب کر دیا ہو&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 128۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;«ابوالفرج نے غالباً [[زیدیہ|زیدی]] مسلک اپنی نانیہال خاندان آل ثوابہ سے وراثت میں پایا، جو قوی گمان کے مطابق زیدی تھے... بعید نہیں کہ بنو عباس کے خلاف کینہ نے امویوں کے دو خاندانوں (ابوالفرج کے باپ دادا) اور شیعہ ثوابہ کو ایک دوسرے کے قریب کر دیا ہو&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 128۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26282&amp;oldid=prev</id>
		<title>Sajedi: /* آثار ابوالفرج اصفہانی */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26282&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:48:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;آثار ابوالفرج اصفہانی&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:18، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l63&quot;&gt;سطر 63:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 63:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تذکروں میں ان کی تالیفات کی تعداد سو تک بتائی گئی ہے، جن میں سے اہم ترین یہ ہیں:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تذکروں میں ان کی تالیفات کی تعداد سو تک بتائی گئی ہے، جن میں سے اہم ترین یہ ہیں:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{کالم کی فہرست|&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;۲&lt;/del&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{کالم کی فہرست|&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;2&lt;/ins&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الاغانی کبیر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الاغانی کبیر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخبار قیان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخبار قیان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26281&amp;oldid=prev</id>
		<title>Sajedi: /* آثار ابوالفرج اصفہانی */</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26281&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:46:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;span class=&quot;autocomment&quot;&gt;آثار ابوالفرج اصفہانی&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:16، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l63&quot;&gt;سطر 63:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 63:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تذکروں میں ان کی تالیفات کی تعداد سو تک بتائی گئی ہے، جن میں سے اہم ترین یہ ہیں:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;تذکروں میں ان کی تالیفات کی تعداد سو تک بتائی گئی ہے، جن میں سے اہم ترین یہ ہیں:&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;فهرست ستونی&lt;/del&gt;|&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;2&lt;/del&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کالم کی فہرست&lt;/ins&gt;|&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;۲&lt;/ins&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الاغانی کبیر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الاغانی کبیر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخبار قیان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخبار قیان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l92&quot;&gt;سطر 92:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 92:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# ادب الغربا؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# ادب الغربا؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الممالیک و الشعرا و المغلمان المغنین۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# الممالیک و الشعرا و المغلمان المغنین۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;پایان&lt;/del&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اختتام&lt;/ins&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اس مجموعۂ آثار میں سے صرف تین کتابیں باقی رہ گئی ہیں: الاغانی، مقاتل الطالبیین اور ادب الغرباء۔ کہا جاتا ہے کہ انہوں نے اندلس کے امویوں کے نام کچھ کتابیں لکھیں اور خفیہ طور پر ان کے پاس بھیجیں&amp;lt;ref&amp;gt;مدرس، ص 154 اور ابن خلدون، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ حتیٰ کہ یہ بھی لکھا گیا ہے کہ انہوں نے ان سے انعامات حاصل کیے۔ البتہ اس سلسلے میں کوئی ثبوت موجود نہیں؛ تاہم، اگر ایسا بھی ہوا ہو تو اسے ابوالفرج کی امویوں کے ساتھ ہمدردی پر محمول نہیں کیا جا سکتا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اس مجموعۂ آثار میں سے صرف تین کتابیں باقی رہ گئی ہیں: الاغانی، مقاتل الطالبیین اور ادب الغرباء۔ کہا جاتا ہے کہ انہوں نے اندلس کے امویوں کے نام کچھ کتابیں لکھیں اور خفیہ طور پر ان کے پاس بھیجیں&amp;lt;ref&amp;gt;مدرس، ص 154 اور ابن خلدون، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ حتیٰ کہ یہ بھی لکھا گیا ہے کہ انہوں نے ان سے انعامات حاصل کیے۔ البتہ اس سلسلے میں کوئی ثبوت موجود نہیں؛ تاہم، اگر ایسا بھی ہوا ہو تو اسے ابوالفرج کی امویوں کے ساتھ ہمدردی پر محمول نہیں کیا جا سکتا۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26280&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 12:44، 17 مئی 2026ء Sajedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26280&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:44:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:14، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l18&quot;&gt;سطر 18:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 18:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;}}&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد اموی قرشی&#039;&#039;&#039; (ف: ۳۵۶ق) مشہور بہ &#039;&#039;&#039;ابوالفرج اصفہانی&#039;&#039;&#039;، محدث، مورخ، ادیب، شاعر اور موسیقی‌شناس تھے۔ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وہ [[اصفہان]] میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی [[بغداد]] چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، [[حدیث|احادیث]]، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔ ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور [[ری]] اور بغداد میں [[آل بویہ]]، [[شام (شامات)|شام]] میں [[آل حمدان]] اور [[اندلس (اسپانیا)|اندلس]] میں [[بنی امیہ|امویوں]] کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[مذهب شیعہ|شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔ انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[مذهب شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن [[حسن بن یوسف حلی|علامہ حلی]] اور بعض [[مذهب شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد اموی قرشی&#039;&#039;&#039; (ف: ۳۵۶ق) مشہور بہ &#039;&#039;&#039;ابوالفرج اصفہانی&#039;&#039;&#039;، محدث، مورخ، ادیب، شاعر اور موسیقی‌شناس تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;وہ اصفہان میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی بغداد چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، حدیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔ &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور ری اور بغداد میں آل بویہ، [[شام |شام]] میں آل حمدان اور اندلس (اسپانیا)|اندلس میں امویوں کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔ &lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن علامہ حلی اور بعض [[شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کی سوانح حیات ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کی سوانح حیات ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم بن عبدالرحمن اموی مروانی مشہور بہ ابوالفرج اصفہانی، ادیب، نحوی، کاتب، شاعر، مورخ، حافظ، ماہرِ انساب اور محدث تھے۔ ان کی پیدائش 284ھ (خلافت &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;المعتضد باللہ&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]]&lt;/del&gt;) میں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;اصفہان&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;میں ہوئی۔ انہوں نے اپنی تعلیم &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;بغداد&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;میں مکمل کی۔ اس وقت بغداد علوم و فنون کا عالمی مرکز تھا۔ ان کی ابتدائی زندگی کے بارے میں زیادہ معلومات دستیاب نہیں ہیں؛ صرف اتنا معلوم ہے کہ ان کے والد کا خاندان &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;بنی امیہ&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;|امویوں]] &lt;/del&gt;سے تھا اور ان کی والدہ کا خاندان بڑے خاندان &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;ابن ثوابہ&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;سے تھا۔ انہوں نے کتاب الاغانی میں اپنی نانی کی طرف سے اپنے نانا، یحییٰ بن محمد بن ثوابہ، کا کئی بار ذکر کیا ہے۔ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;یاقوت حموی&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;|یاقوت]] &lt;/del&gt;نے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;ارشادالاریب فی معرفةالادیب &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;(کتاب)|ارشاد الاریب]] &lt;/del&gt;میں لکھا ہے: «وہ علامہ، نسب شناس، اخبار کے راوی تھے اور وسعتِ روایت اور تحقیق کو جمع کرنے والے تھے اور ان کی حافظہ اور ذہانت لاجواب تھی۔ میں ایسا کوئی مصنف نہیں جانتا جس کے آثار ادب کے مختلف فنون میں ابوالفرج سے بہتر اور جامع ہوں؛ اس کے باوجود وہ میٹھی زبان کا شاعر تھا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم بن عبدالرحمن اموی مروانی مشہور بہ ابوالفرج اصفہانی، ادیب، نحوی، کاتب، شاعر، مورخ، حافظ، ماہرِ انساب اور محدث تھے۔ ان کی پیدائش 284ھ (خلافت المعتضد باللہ) میں اصفہان میں ہوئی۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;انہوں نے اپنی تعلیم بغداد میں مکمل کی۔ اس وقت بغداد علوم و فنون کا عالمی مرکز تھا۔ ان کی ابتدائی زندگی کے بارے میں زیادہ معلومات دستیاب نہیں ہیں؛ صرف اتنا معلوم ہے کہ ان کے والد کا خاندان بنی امیہ سے تھا اور ان کی والدہ کا خاندان بڑے خاندان ابن ثوابہ سے تھا۔ انہوں نے کتاب الاغانی میں اپنی نانی کی طرف سے اپنے نانا، یحییٰ بن محمد بن ثوابہ، کا کئی بار ذکر کیا ہے۔ یاقوت حموی نے ارشادالاریب فی معرفةالادیب &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt; &lt;/ins&gt;میں لکھا ہے: «وہ علامہ، نسب شناس، اخبار کے راوی تھے اور وسعتِ روایت اور تحقیق کو جمع کرنے والے تھے اور ان کی حافظہ اور ذہانت لاجواب تھی۔ میں ایسا کوئی مصنف نہیں جانتا جس کے آثار ادب کے مختلف فنون میں ابوالفرج سے بہتر اور جامع ہوں؛ اس کے باوجود وہ میٹھی زبان کا شاعر تھا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، انہیں سننے، احادیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے اور نادر تاریخی واقعات میں شامل ہونے کے شوقین تھے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، انہیں سننے، احادیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے اور نادر تاریخی واقعات میں شامل ہونے کے شوقین تھے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا علم انہیں اس وقت کی حکومتوں؛ یعنی آل بویہ، حمدانیوں اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;اندلس (اسپانیا)&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;|اندلس]] &lt;/del&gt;کے امویوں کی توجہ کا مرکز بنا دیا۔ ذرائع میں آیا ہے کہ وہ رکن‌الدولہ دیلمی کے کاتب تھے جو [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مذهب شیعہ|&lt;/del&gt;شیعہ]] مذہب کے پیروکار تھے۔ حسن بن محمد مہلبی، وزیر عزالدولہ، نے انہیں بغداد بلایا اور اپنا مشیر اور خاص ہم نشین بنایا اور زندگی بھر ان سے جدا نہ ہوا۔ ابوالفرج ہمیشہ مہلبی کی نجی محفلوں میں موجود رہتے تھے اور ان کے بہت قریب تھے۔ وہ مہلبی کی بہت تعریف کرتے تھے۔» «ایسا لگتا ہے کہ مہلبی چاہتا تھا کہ اس کا دانشمند دوست ہمیشہ روایت، شعر اور موسیقی کے کام میں مصروف رہے، اس لیے اس نے کبھی انہیں کوئی سنجیدہ عہدہ نہیں دیا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 127۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا علم انہیں اس وقت کی حکومتوں؛ یعنی آل بویہ، حمدانیوں اور اندلس (اسپانیا) کے امویوں کی توجہ کا مرکز بنا دیا۔ ذرائع میں آیا ہے کہ وہ رکن‌الدولہ دیلمی کے کاتب تھے جو [[شیعہ]] مذہب کے پیروکار تھے۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;حسن بن محمد مہلبی، وزیر عزالدولہ، نے انہیں بغداد بلایا اور اپنا مشیر اور خاص ہم نشین بنایا اور زندگی بھر ان سے جدا نہ ہوا۔ ابوالفرج ہمیشہ مہلبی کی نجی محفلوں میں موجود رہتے تھے اور ان کے بہت قریب تھے۔ وہ مہلبی کی بہت تعریف کرتے تھے۔» «ایسا لگتا ہے کہ مہلبی چاہتا تھا کہ اس کا دانشمند دوست ہمیشہ روایت، شعر اور موسیقی کے کام میں مصروف رہے، اس لیے اس نے کبھی انہیں کوئی سنجیدہ عہدہ نہیں دیا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 127۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کہا جاتا ہے کہ ابوالفرج ذاتی صفائی کا خاص خیال نہیں رکھتے تھے۔ «صابی سے روایت ہے کہ جب ہم ابوعلی انباری اور ایک اور شخص کے ساتھ ان (ابوالفرج) کے گھر ملاقات اور تحقیق کے لیے گئے۔ ہم نے دروازے پر ایک غلام کو بھیجا تاکہ وہ اندر جانے کی اجازت لے سکے۔ جب غلام نے دروازہ کھٹکھٹایا تو رسم کے مطابق ابوالفرج کی بلی، جس کا نام &#039;یقق&#039; تھا، دروازے کے پیچھے سے آواز دیتی، اس کے بعد خود ابوالفرج یا ان کا غلام دروازہ کھولنے کے لیے آتے، لیکن کسی نے کوئی آواز نہیں دی یہاں تک کہ دروازہ کھٹکھٹانا بار بار ہوا اور اندر سے آواز آئی کہ انتظار کریں۔ جب ابوالفرج نے دروازہ کھولا تو ان کا ہاتھ گندا تھا جس سے ہم نے سمجھا کہ وہ کھانا کھا رہے تھے۔ ابوالفرج نے دیر سے آنے اور ہاتھ کے گندے ہونے کی وجہ یہ بتائی کہ یقق کو قولنج کی تکلیف ہوئی تھی اور میں اس کا حقنہ کر رہا تھا۔ ہم نے یہ حالت سن کر سوچا کہ اب مزید تحقیق کی ضرورت نہیں&amp;lt;ref&amp;gt;جناب، ص 80۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» اس روایت کی دلچسپ بات یہ ہے کہ ابوالفرج &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کو兽医 &lt;/del&gt;علم میں بھی خاص مہارت حاصل تھی اور یہ اس دور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;میں兽医 &lt;/del&gt;علم کی ترقی کی دلیل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;کہا جاتا ہے کہ ابوالفرج ذاتی صفائی کا خاص خیال نہیں رکھتے تھے۔ «صابی سے روایت ہے کہ جب ہم ابوعلی انباری اور ایک اور شخص کے ساتھ ان (ابوالفرج) کے گھر ملاقات اور تحقیق کے لیے گئے۔ ہم نے دروازے پر ایک غلام کو بھیجا تاکہ وہ اندر جانے کی اجازت لے سکے۔ جب غلام نے دروازہ کھٹکھٹایا تو رسم کے مطابق ابوالفرج کی بلی، جس کا نام &#039;یقق&#039; تھا، دروازے کے پیچھے سے آواز دیتی، اس کے بعد خود ابوالفرج یا ان کا غلام دروازہ کھولنے کے لیے آتے، لیکن کسی نے کوئی آواز نہیں دی یہاں تک کہ دروازہ کھٹکھٹانا بار بار ہوا اور اندر سے آواز آئی کہ انتظار کریں۔ جب ابوالفرج نے دروازہ کھولا تو ان کا ہاتھ گندا تھا جس سے ہم نے سمجھا کہ وہ کھانا کھا رہے تھے۔ ابوالفرج نے دیر سے آنے اور ہاتھ کے گندے ہونے کی وجہ یہ بتائی کہ یقق کو قولنج کی تکلیف ہوئی تھی اور میں اس کا حقنہ کر رہا تھا۔ ہم نے یہ حالت سن کر سوچا کہ اب مزید تحقیق کی ضرورت نہیں&amp;lt;ref&amp;gt;جناب، ص 80۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» اس روایت کی دلچسپ بات یہ ہے کہ ابوالفرج &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;کو &lt;/ins&gt;علم &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;طب &lt;/ins&gt;میں بھی خاص مہارت حاصل تھی اور یہ اس دور &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;میں &lt;/ins&gt;علم &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;طبابت &lt;/ins&gt;کی ترقی کی دلیل ہے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اساتذہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== اساتذہ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l36&quot;&gt;سطر 36:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 44:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخفش اصغر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# اخفش اصغر؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# نقطویہ؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# نقطویہ؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[طبری|&lt;/del&gt;محمد بن جریر &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;طبری]]؛&lt;/del&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# محمد بن جریر &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;طبری؛&lt;/ins&gt;&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# جحظہ؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# جحظہ؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# ابوعبداللہ محمد بن خلف مرزبان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;# ابوعبداللہ محمد بن خلف مرزبان؛&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l89&quot;&gt;سطر 89:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 97:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کا مذہب ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== ابوالفرج اصفہانی کا مذہب ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا تعلق [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مذهب شیعه&lt;/del&gt;|مذہب تشیع]] کی [[زیدیه|زیدی]] شاخ سے تھا&amp;lt;ref&amp;gt; مدرس، ص 154 اور نامہ ی دانشوران ناصری، ص 45۔&amp;lt;/ref&amp;gt;؛ اسی لیے بہت سے [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اهل سنت و جماعت&lt;/del&gt;|اہل سنت]] مؤرخین نے افسوس کا اظہار کیا ہے۔ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;سید نوراللہ شوشتری&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;نے مجالس المؤمنین میں اس بارے میں لکھا ہے: «عجیب بات یہ ہے کہ مروانی شیعہ المذہب تھا... بہت سے [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اهل سنت و جماعت|&lt;/del&gt;اہل سنت]] مؤرخین جیسے یافعی، &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;ابن &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;خلدون]]، [[&lt;/del&gt;ابن کثیر&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;شامی اور دیگر نے ان کا انتہائی احترام کے ساتھ ذکر کیا ہے اور ان کے لائق ستائش اشعار اور نفیس آثار نقل کیے ہیں، اور سب نے پورے افسوس کے ساتھ کہا ہے کہ یہ بہت ناگوار بات ہے کہ اتنی فضائل کا حامل شخص [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;مذهب شیعه&lt;/del&gt;|مذہب تشیع]] کی طرف مائل تھا&amp;lt;ref&amp;gt;شوشتری، ص 560۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج کا تعلق [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;شیعہ&lt;/ins&gt;|مذہب تشیع]] کی [[زیدیه|زیدی]] شاخ سے تھا&amp;lt;ref&amp;gt; مدرس، ص 154 اور نامہ ی دانشوران ناصری، ص 45۔&amp;lt;/ref&amp;gt;؛ اسی لیے بہت سے [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;اہل السنۃ والجماعت&lt;/ins&gt;|اہل سنت]] مؤرخین نے افسوس کا اظہار کیا ہے۔ سید نوراللہ شوشتری نے مجالس المؤمنین میں اس بارے میں لکھا ہے: «عجیب بات یہ ہے کہ مروانی شیعہ المذہب تھا... بہت سے [[اہل سنت]] مؤرخین جیسے یافعی، ابن &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;خلدون، &lt;/ins&gt;ابن کثیر شامی اور دیگر نے ان کا انتہائی احترام کے ساتھ ذکر کیا ہے اور ان کے لائق ستائش اشعار اور نفیس آثار نقل کیے ہیں، اور سب نے پورے افسوس کے ساتھ کہا ہے کہ یہ بہت ناگوار بات ہے کہ اتنی فضائل کا حامل شخص [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;شیعہ&lt;/ins&gt;|مذہب تشیع]] کی طرف مائل تھا&amp;lt;ref&amp;gt;شوشتری، ص 560۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;«ابوالفرج نے غالباً [[&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;زیدیه&lt;/del&gt;|زیدی]] مسلک اپنی نانیہال خاندان آل ثوابہ سے وراثت میں پایا، جو قوی گمان کے مطابق زیدی تھے... بعید نہیں کہ بنو عباس کے خلاف کینہ نے امویوں کے دو خاندانوں (ابوالفرج کے باپ دادا) اور شیعہ ثوابہ کو ایک دوسرے کے قریب کر دیا ہو&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 128۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;«ابوالفرج نے غالباً [[&lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;زیدیہ&lt;/ins&gt;|زیدی]] مسلک اپنی نانیہال خاندان آل ثوابہ سے وراثت میں پایا، جو قوی گمان کے مطابق زیدی تھے... بعید نہیں کہ بنو عباس کے خلاف کینہ نے امویوں کے دو خاندانوں (ابوالفرج کے باپ دادا) اور شیعہ ثوابہ کو ایک دوسرے کے قریب کر دیا ہو&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 128۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== وفات ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== وفات ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج اپنی زندگی کے آخری سالوں میں ذہنی انتشار کا شکار ہو گئے اور بالآخر بدھ کے روز &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;ذی الحجه&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;|ذی الحجہ]]&lt;/del&gt;&amp;lt;nowiki/&amp;gt; 356 ہجری میں &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;بغداد&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;میں دریائے &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;دجلہ&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;کے کنارے (درب سلیمان اور درب دجلہ کے درمیان) انتقال کر گئے&amp;lt;ref&amp;gt; ابن خلدون، ج 2، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ ان ہی سالوں میں سیف الدولہ حمدانی، معز الدولہ اور &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;کافور اخشیدی&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;جیسے بزرگان بھی وفات پا گئے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ابوالفرج اپنی زندگی کے آخری سالوں میں ذہنی انتشار کا شکار ہو گئے اور بالآخر بدھ کے روز ذی الحجه&amp;lt;nowiki/&amp;gt; 356 ہجری میں بغداد میں دریائے دجلہ کے کنارے (درب سلیمان اور درب دجلہ کے درمیان) انتقال کر گئے&amp;lt;ref&amp;gt; ابن خلدون، ج 2، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اگرچہ وہ بہت کھلے دل اور سرکاری عہدے داروں سے بے پروا شخص تھے، لیکن حکومتوں کو ان جیسے عالم کی ضرورت ہونے کی وجہ سے انہیں نظر انداز نہیں کیا جا سکتا تھا۔ &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;[[&lt;/del&gt;داود بن ہیثم تنوخی&lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;]] &lt;/del&gt;ان کے بارے میں کہتے ہیں: «... میں نے کبھی ایسا شخص نہیں دیکھا جس کے پاس اتنی زیادہ اشعار، آوازیں، اخبار، مستند احادیث اور انساب جمع ہوں۔ پچھتاوے کا باعث یہ ہے کہ ان کے پاس جوڑوں کے علم، ویٹرنری، کچھ طبی معلومات، فلکیات وغیرہ کا بھی علم تھا اور وہ شاعر بھی تھے&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt; &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;ان ہی سالوں میں سیف الدولہ حمدانی، معز الدولہ اور کافور اخشیدی جیسے بزرگان بھی وفات پا گئے۔&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-side-deleted&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;اگرچہ وہ بہت کھلے دل اور سرکاری عہدے داروں سے بے پروا شخص تھے، لیکن حکومتوں کو ان جیسے عالم کی ضرورت ہونے کی وجہ سے انہیں نظر انداز نہیں کیا جا سکتا تھا۔ داود بن ہیثم تنوخی ان کے بارے میں کہتے ہیں: «... میں نے کبھی ایسا شخص نہیں دیکھا جس کے پاس اتنی زیادہ اشعار، آوازیں، اخبار، مستند احادیث اور انساب جمع ہوں۔ پچھتاوے کا باعث یہ ہے کہ ان کے پاس جوڑوں کے علم، ویٹرنری، کچھ طبی معلومات، فلکیات وغیرہ کا بھی علم تھا اور وہ شاعر بھی تھے&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== مآخذ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;== مآخذ ==&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26278&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 12:32، 17 مئی 2026ء Sajedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26278&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:32:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;table style=&quot;background-color: #fff; color: #202122;&quot; data-mw=&quot;interface&quot;&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-marker&quot; /&gt;
				&lt;col class=&quot;diff-content&quot; /&gt;
				&lt;tr class=&quot;diff-title&quot; lang=&quot;ur&quot;&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;→ پرانا نسخہ&lt;/td&gt;
				&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;&quot;&gt;نسخہ بمطابق 16:02، 17 مئی 2026ء&lt;/td&gt;
				&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot; id=&quot;mw-diff-left-l2&quot;&gt;سطر 2:&lt;/td&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; class=&quot;diff-lineno&quot;&gt;سطر 2:&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{Infobox person&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;{{Infobox person&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| title = ابوالفرج اصفهانی&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| title = ابوالفرج اصفهانی&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;−&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| image = &lt;del style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;عزالدین حداد&lt;/del&gt;.jpg  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot; data-marker=&quot;+&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| image = &lt;ins style=&quot;font-weight: bold; text-decoration: none;&quot;&gt;ابوالفرج اصفهانی&lt;/ins&gt;.jpg&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| name =  علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| name =  علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی  &lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| other names =  ابوالفرج اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;td class=&quot;diff-marker&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;&quot;&gt;&lt;div&gt;| other names =  ابوالفرج اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین&lt;/div&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26277&amp;oldid=prev</id>
		<title>بہ 12:31، 17 مئی 2026ء Sajedi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26277&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-17T12:31:55Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;&lt;/p&gt;
&lt;a href=&quot;https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;amp;diff=26277&amp;amp;oldid=26200&quot;&gt;تبدیلیاں دکھائیں&lt;/a&gt;</summary>
		<author><name>Sajedi</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26200&amp;oldid=prev</id>
		<title>Translationbot: ترجمه خودکار از ویکی فارسی</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ur.wikivahdat.com/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B5%D9%81%DB%81%D8%A7%D9%86%DB%8C&amp;diff=26200&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-05-16T11:19:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;ترجمه خودکار از ویکی فارسی&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;نیا صفحہ&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{جعبه اطلاعات شخصیت&lt;br /&gt;
| عنوان = ابوالفرج اصفہانی&lt;br /&gt;
| تصویر = ابوالفرج اصفہانی.jpg&lt;br /&gt;
| نام = علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم مروانی&lt;br /&gt;
| نام‌های دیگر = {{فهرست جعبه افقی |ابوالفرج اصفہانی |اصفہانی |ابوالفرج علی بن حسین }}&lt;br /&gt;
| سال تولد = ۲۸۴ ق&lt;br /&gt;
| تاریخ تولد = &lt;br /&gt;
| محل تولد = [[اصفہان]]&lt;br /&gt;
| سال درگذشت = ۳۵۶ ق&lt;br /&gt;
| تاریخ درگذشت = ۱۴ [[ذی‌الحجہ]]&lt;br /&gt;
| محل درگذشت = [[بغداد]]&lt;br /&gt;
| استادان = {{فهرست جعبه عمودی |ابوبکر بن درید |محمد بن جریر بن یزید طبری| جعفر بن قدامہ |ابوبکر ابن انباری |فضل بن حجاب جمحی |و ... }}&lt;br /&gt;
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی |ابو زکریا یحییٰ |ابوالحسین بن دینار |علی بن ابراہیم دہکی |دارقطنی |ابواسحاق طبری |ابراہیم بن مخلد|  و ... }}&lt;br /&gt;
| دین = [[اسلام]]&lt;br /&gt;
| مذهب = {{فهرست جعبه افقی |[[مذهب شیعہ|شیعہ]] |[[زیدیہ]] }}&lt;br /&gt;
| آثار = {{فهرست جعبه افقی |مقاتل الطالبیین |الأغانی |نسب بنی عبدشمس |ایام العرب |جمہرہ النسب |آداب الغربا و... }}&lt;br /&gt;
| فعالیت‌ها = {{فهرست جعبه افقی |مشیر |کاتب در حکومت [[آل بویہ]] }}&lt;br /&gt;
| وبگاه = &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ابوالفرج علی بن حسین بن محمد اموی قرشی&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (ف: ۳۵۶ق) مشہور بہ &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ابوالفرج اصفہانی&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;، [[محدث]]، مورخ، ادیب، شاعر اور موسیقی‌شناس تھے۔ وہ [[اصفہان]] میں پیدا ہوئے اور بچپن میں ہی [[بغداد]] چلے گئے جہاں انہوں نے تعلیم حاصل کی۔ وہ جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، نادر تاریخی روایات سننے، [[حدیث|احادیث]]، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے کے شوقین تھے۔ ان کی ذہانت، لگن اور فطری صلاحیتوں کی وجہ سے وہ جلد ہی [[عالم اسلام]] میں مشہور ہو گئے اور [[ری]] اور بغداد میں [[آل بویہ]]، [[شام (شامات)|شام]] میں [[آل حمدان]] اور [[اندلس (اسپانیا)|اندلس]] میں [[بنی امیہ|امویوں]] کی طرف سے ان کی حوصلہ افزائی کی گئی۔ عزالدولہ کے وزیر مہلبی نے انہیں بغداد بلایا جہاں وہ ان کے خاص مشیر اور ہم نشین بن گئے اور وزیر کی زندگی کے آخر تک ان کا ساتھ نہ چھوڑا۔ بعض لوگوں نے انہیں اور ان کے خاندان کو [[مذهب شیعہ|شیعہ]] رجحان رکھنے والا بتایا ہے۔ انہوں نے اپنی تصانیف اور اشعار میں [[مذهب شیعہ|تشیع]] کا اظہار کیا ہے۔ لیکن [[حسن بن یوسف حلی|علامہ حلی]] اور بعض [[مذهب شیعہ|امامیہ]] علماء نے انہیں [[زیدیہ|زیدی]] شیعہ قرار دیا ہے اور یہ بھی کہا ہے کہ ان کی تصانیف قابل اعتماد نہیں ہیں کیونکہ وہ [[اہل بیت|اہل‌بیت]] کے دشمن تھے اور شیعہ تاریخ میں خلل ڈالنے کے لیے غلط داستانیں نقل کی ہیں۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== ابوالفرج اصفہانی کی سوانح حیات ==&lt;br /&gt;
ابوالفرج علی بن حسین بن محمد بن احمد بن ہیثم بن عبدالرحمن اموی مروانی مشہور بہ ابوالفرج اصفہانی، ادیب، نحوی، کاتب، شاعر، مورخ، حافظ، ماہرِ انساب اور محدث تھے۔ ان کی پیدائش 284ھ (خلافت [[المعتضد باللہ]]) میں [[اصفہان]] میں ہوئی۔ انہوں نے اپنی تعلیم [[بغداد]] میں مکمل کی۔ اس وقت بغداد علوم و فنون کا عالمی مرکز تھا۔ ان کی ابتدائی زندگی کے بارے میں زیادہ معلومات دستیاب نہیں ہیں؛ صرف اتنا معلوم ہے کہ ان کے والد کا خاندان [[بنی امیہ|امویوں]] سے تھا اور ان کی والدہ کا خاندان بڑے خاندان [[ابن ثوابہ]] سے تھا۔ انہوں نے کتاب الاغانی میں اپنی نانی کی طرف سے اپنے نانا، یحییٰ بن محمد بن ثوابہ، کا کئی بار ذکر کیا ہے۔ [[یاقوت حموی|یاقوت]] نے [[ارشادالاریب فی معرفةالادیب (کتاب)|ارشاد الاریب]] میں لکھا ہے: «وہ علامہ، نسب شناس، اخبار کے راوی تھے اور وسعتِ روایت اور تحقیق کو جمع کرنے والے تھے اور ان کی حافظہ اور ذہانت لاجواب تھی۔ میں ایسا کوئی مصنف نہیں جانتا جس کے آثار ادب کے مختلف فنون میں ابوالفرج سے بہتر اور جامع ہوں؛ اس کے باوجود وہ میٹھی زبان کا شاعر تھا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ابوالفرج جوانی ہی سے ادبا اور موسیقی‌دانوں کے حالات جمع کرنے، انہیں سننے، احادیث، اشعار اور گیتوں کو محفوظ کرنے اور نادر تاریخی واقعات میں شامل ہونے کے شوقین تھے۔&lt;br /&gt;
ابوالفرج کا علم انہیں اس وقت کی حکومتوں؛ یعنی آل بویہ، حمدانیوں اور [[اندلس (اسپانیا)|اندلس]] کے امویوں کی توجہ کا مرکز بنا دیا۔ ذرائع میں آیا ہے کہ وہ رکن‌الدولہ دیلمی کے کاتب تھے جو [[مذهب شیعہ|شیعہ]] مذہب کے پیروکار تھے۔ حسن بن محمد مہلبی، وزیر عزالدولہ، نے انہیں بغداد بلایا اور اپنا مشیر اور خاص ہم نشین بنایا اور زندگی بھر ان سے جدا نہ ہوا۔ ابوالفرج ہمیشہ مہلبی کی نجی محفلوں میں موجود رہتے تھے اور ان کے بہت قریب تھے۔ وہ مہلبی کی بہت تعریف کرتے تھے۔» «ایسا لگتا ہے کہ مہلبی چاہتا تھا کہ اس کا دانشمند دوست ہمیشہ روایت، شعر اور موسیقی کے کام میں مصروف رہے، اس لیے اس نے کبھی انہیں کوئی سنجیدہ عہدہ نہیں دیا&amp;lt;ref&amp;gt; دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 127۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
کہا جاتا ہے کہ ابوالفرج ذاتی صفائی کا خاص خیال نہیں رکھتے تھے۔ «صابی سے روایت ہے کہ جب ہم ابوعلی انباری اور ایک اور شخص کے ساتھ ان (ابوالفرج) کے گھر ملاقات اور تحقیق کے لیے گئے۔ ہم نے دروازے پر ایک غلام کو بھیجا تاکہ وہ اندر جانے کی اجازت لے سکے۔ جب غلام نے دروازہ کھٹکھٹایا تو رسم کے مطابق ابوالفرج کی بلی، جس کا نام &amp;#039;یقق&amp;#039; تھا، دروازے کے پیچھے سے آواز دیتی، اس کے بعد خود ابوالفرج یا ان کا غلام دروازہ کھولنے کے لیے آتے، لیکن کسی نے کوئی آواز نہیں دی یہاں تک کہ دروازہ کھٹکھٹانا بار بار ہوا اور اندر سے آواز آئی کہ انتظار کریں۔ جب ابوالفرج نے دروازہ کھولا تو ان کا ہاتھ گندا تھا جس سے ہم نے سمجھا کہ وہ کھانا کھا رہے تھے۔ ابوالفرج نے دیر سے آنے اور ہاتھ کے گندے ہونے کی وجہ یہ بتائی کہ یقق کو قولنج کی تکلیف ہوئی تھی اور میں اس کا حقنہ کر رہا تھا۔ ہم نے یہ حالت سن کر سوچا کہ اب مزید تحقیق کی ضرورت نہیں&amp;lt;ref&amp;gt;جناب، ص 80۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» اس روایت کی دلچسپ بات یہ ہے کہ ابوالفرج کو兽医 علم میں بھی خاص مہارت حاصل تھی اور یہ اس دور میں兽医 علم کی ترقی کی دلیل ہے۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== اساتذہ ==&lt;br /&gt;
# بن ذرید؛&lt;br /&gt;
# ابن الالبادی؛&lt;br /&gt;
# ابوخلیفہ فضل بن حُباب بصری؛&lt;br /&gt;
# اخفش اصغر؛&lt;br /&gt;
# نقطویہ؛&lt;br /&gt;
# [[طبری|محمد بن جریر طبری]]؛&lt;br /&gt;
# جحظہ؛&lt;br /&gt;
# ابوعبداللہ محمد بن خلف مرزبان؛&lt;br /&gt;
# جعفر بن قدامہ اور حسن بن محمد منجم&amp;lt;ref&amp;gt;اصفہانی: الاغانی، ج 1، ص 15۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== شاگرد ==&lt;br /&gt;
ان کے شاگردوں میں سے:&lt;br /&gt;
# ابوزکریا یحییٰ؛&lt;br /&gt;
# ابوالحسن ابن دینار؛&lt;br /&gt;
# دار قطنی؛&lt;br /&gt;
# ابوالاسحاق طبری؛&lt;br /&gt;
# علی بن ابراہیم بن مخلد؛&lt;br /&gt;
# محمد بن ابی الفوارس کا نام لیا جا سکتا ہے۔&lt;br /&gt;
«وہ اپنی تمام خوبیوں اور فضائل کے باوجود بہت بدگو، بدزبان، بے پردہ اور بے پروا تھے۔ وہ درباری تشریفات سے دور تھے... ان کی جانوروں سے محبت بہت مشہور تھی&amp;lt;ref&amp;gt; اصفہانی: فرزندان ابوطالب، ص ہ۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== آثار ابوالفرج اصفہانی ==&lt;br /&gt;
ابوالفرج ایک ماہر اور خوش ذوق مصنف تھے۔ «وہ شعر میں احسن الشعرا اور علم میں اتقن العلما تھے&amp;lt;ref&amp;gt; ابن خلدون، ص 328۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» «ان کے جملے شیریں، فضول حشو سے پاک، زیادہ تر زندہ، مختصر، پرمعنی اور جان بوجھ کر ایجاز و سادگی سے آراستہ ہوتے تھے&amp;lt;ref&amp;gt;الفاخوری، ص 208۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔» &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
تذکروں میں ان کی تالیفات کی تعداد سو تک بتائی گئی ہے، جن میں سے اہم ترین یہ ہیں:&lt;br /&gt;
{{فهرست ستونی|2}}&lt;br /&gt;
# الاغانی کبیر؛&lt;br /&gt;
# اخبار قیان؛&lt;br /&gt;
# اخبار طفیلین؛&lt;br /&gt;
# الخانات، التعدیل؛ &lt;br /&gt;
# الانتصاب؛&lt;br /&gt;
# تفصیل ذی الحجہ؛&lt;br /&gt;
# الخمارین و الخمارات؛&lt;br /&gt;
# دعوت الاطبا؛&lt;br /&gt;
# مجرد الاغانی؛ &lt;br /&gt;
# مقاتل الطالبیین؛ &lt;br /&gt;
# مجموعہ الاخبار و الآثار؛ &lt;br /&gt;
# مناجیب الحضیان؛ &lt;br /&gt;
# کتاب النغم؛&lt;br /&gt;
# نسب المہالبہ؛&lt;br /&gt;
# نسب بنی عبدالشمس؛ &lt;br /&gt;
# نسب بنی شیبان؛&lt;br /&gt;
# نسب بنی کلاب؛&lt;br /&gt;
# نسب بنی تغلب؛&lt;br /&gt;
# اخبار برامکہ؛ &lt;br /&gt;
# ایام العرب (1700 دن)؛ &lt;br /&gt;
# الاخبار و النوادر؛&lt;br /&gt;
# الفرق و المعیار فی الاوغاد و الاحرار؛ &lt;br /&gt;
# الدیارات؛ &lt;br /&gt;
# رسالہ فی الاغانی؛ &lt;br /&gt;
# الاماء الشواعر؛&lt;br /&gt;
# الادب السماع؛ &lt;br /&gt;
# ادب الغربا؛&lt;br /&gt;
# الممالیک و الشعرا و المغلمان المغنین۔&lt;br /&gt;
{{پایان}}&lt;br /&gt;
اس مجموعۂ آثار میں سے صرف تین کتابیں باقی رہ گئی ہیں: الاغانی، مقاتل الطالبیین اور ادب الغرباء۔ کہا جاتا ہے کہ انہوں نے اندلس کے امویوں کے نام کچھ کتابیں لکھیں اور خفیہ طور پر ان کے پاس بھیجیں&amp;lt;ref&amp;gt;مدرس، ص 154 اور ابن خلدون، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ حتیٰ کہ یہ بھی لکھا گیا ہے کہ انہوں نے ان سے انعامات حاصل کیے۔ البتہ اس سلسلے میں کوئی ثبوت موجود نہیں؛ تاہم، اگر ایسا بھی ہوا ہو تو اسے ابوالفرج کی امویوں کے ساتھ ہمدردی پر محمول نہیں کیا جا سکتا۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== ابوالفرج اصفہانی کا مذہب ==&lt;br /&gt;
ابوالفرج کا تعلق [[مذهب شیعه|مذہب تشیع]] کی [[زیدیه|زیدی]] شاخ سے تھا&amp;lt;ref&amp;gt; مدرس، ص 154 اور نامہ ی دانشوران ناصری، ص 45۔&amp;lt;/ref&amp;gt;؛ اسی لیے بہت سے [[اهل سنت و جماعت|اہل سنت]] مؤرخین نے افسوس کا اظہار کیا ہے۔ [[سید نوراللہ شوشتری]] نے مجالس المؤمنین میں اس بارے میں لکھا ہے: «عجیب بات یہ ہے کہ مروانی شیعہ المذہب تھا... بہت سے [[اهل سنت و جماعت|اہل سنت]] مؤرخین جیسے یافعی، [[ابن خلدون]]، [[ابن کثیر]] شامی اور دیگر نے ان کا انتہائی احترام کے ساتھ ذکر کیا ہے اور ان کے لائق ستائش اشعار اور نفیس آثار نقل کیے ہیں، اور سب نے پورے افسوس کے ساتھ کہا ہے کہ یہ بہت ناگوار بات ہے کہ اتنی فضائل کا حامل شخص [[مذهب شیعه|مذہب تشیع]] کی طرف مائل تھا&amp;lt;ref&amp;gt;شوشتری، ص 560۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
«ابوالفرج نے غالباً [[زیدیه|زیدی]] مسلک اپنی نانیہال خاندان آل ثوابہ سے وراثت میں پایا، جو قوی گمان کے مطابق زیدی تھے... بعید نہیں کہ بنو عباس کے خلاف کینہ نے امویوں کے دو خاندانوں (ابوالفرج کے باپ دادا) اور شیعہ ثوابہ کو ایک دوسرے کے قریب کر دیا ہو&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ص 128۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== وفات ==&lt;br /&gt;
ابوالفرج اپنی زندگی کے آخری سالوں میں ذہنی انتشار کا شکار ہو گئے اور بالآخر بدھ کے روز [[ذی الحجه|ذی الحجہ]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt; 356 ہجری میں [[بغداد]] میں دریائے [[دجلہ]] کے کنارے (درب سلیمان اور درب دجلہ کے درمیان) انتقال کر گئے&amp;lt;ref&amp;gt; ابن خلدون، ج 2، ص 329۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔ ان ہی سالوں میں سیف الدولہ حمدانی، معز الدولہ اور [[کافور اخشیدی]] جیسے بزرگان بھی وفات پا گئے۔&lt;br /&gt;
اگرچہ وہ بہت کھلے دل اور سرکاری عہدے داروں سے بے پروا شخص تھے، لیکن حکومتوں کو ان جیسے عالم کی ضرورت ہونے کی وجہ سے انہیں نظر انداز نہیں کیا جا سکتا تھا۔ [[داود بن ہیثم تنوخی]] ان کے بارے میں کہتے ہیں: «... میں نے کبھی ایسا شخص نہیں دیکھا جس کے پاس اتنی زیادہ اشعار، آوازیں، اخبار، مستند احادیث اور انساب جمع ہوں۔ پچھتاوے کا باعث یہ ہے کہ ان کے پاس جوڑوں کے علم، ویٹرنری، کچھ طبی معلومات، فلکیات وغیرہ کا بھی علم تھا اور وہ شاعر بھی تھے&amp;lt;ref&amp;gt;دائرۃ المعارف تشیع، ص 431۔&amp;lt;/ref&amp;gt;۔»&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مزید دیکھیے ==&lt;br /&gt;
* [[اصفهان]] &lt;br /&gt;
* [[اندلس (اسپانیا)]] &lt;br /&gt;
* [[ابن خلدون]] &lt;br /&gt;
* [[ابن کثیر]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== حوالہ جات ==&lt;br /&gt;
{{پانویس}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== مآخذ ==&lt;br /&gt;
* [https://rasekhoon.net/article/show/698342/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%82%DB%8C%D8%AF%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C ابوالفرج اصفہانی کی علمی اور اعتقادی شخصیت]، اشاعت کی تاریخ: 23 اردی بہشت 1404 ہجری شمسی، مشاہدے کی تاریخ: 8 خرداد 1401 ہجری شمسی۔&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[زمرہ:شخصیات]]&lt;br /&gt;
[[زمرہ:شیعہ شخصیات]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Translationbot</name></author>
	</entry>
</feed>